ایران شرقی 10 تير 1395 ساعت 12:53 http://easterniran.com/fa/doc/analysis/232/ -------------------------------------------------- عنوان : راهبردهای کلان شانگهای پس از اجلاس شانزدهم -------------------------------------------------- «اسن آسوب علیف» در یادداشتی اختصاصی که در اختیار بخش تحقیق و پژوهش قرار داده است، به بررسی نتایج آخرین نشست سازمان همکاری شانگهای و پیامدهای منطقه‌ای آن و همچنین چرایی عدم پذیرش درخواست ایران پرداخته است. متن : ایران شرقی/ قطع نظر از بحث عضویت رسمی هند و پاکستان در سازمان همکاری های شانگهای و احتمال گسترش شمار اعضای جدید، چنین به نظر می رسد که نه در داخل سازمان و نه خارج از آن تصوری که در رابطه با نقش و نفوذ این سازمان در چند سال پیش وجود داشت، به شدت کمرنگ شده است. به عبارت دیگر، کشورهای زیادی نسبت به بحث توان و ظرفیت های استثنایی شانگهای تا حدودی نا امید شده اند که این موضوع را حتی در برخی از موارد می توان در سیمای کشورهای مهمی نظیر روسیه و چین هم مشاهده کرد. البته چینی ها که از فضای شانگهای برای گسترش روابط دوجانبه خود بهره برداری های گسترده ای انجام می دهند، علاقه مند نیستند تا بحث نا امیدی در سطح کار شناسی یا رسانه ای مطرح شود. ولی در مقابل عده ای از کار شناسان و رسانه های روسی انتقاداتی از عملکرد شانگهای در زمینه های مختلف و به خصوص امنیتی بیش از پیش به نظر می رسد. این احتمال قوی است که در پی پذیرش هند و پاکستان به عضویت کامل سازمان میزان دیدگاه های انتقادی نسبت به شانگهای افزایش خواهد یافت. عضویت کامل هند و پاکستان مثمر ثمر نیست روشن است که عضویت کامل هند و پاکستان برای سازمان همکاری های شانگهای مثمر ثمر نخواهد بود. چرا که به صورت طبیعی فضای سازمان با حضور این دو کشور مشکل دار پیچیده تر و روابط خصمانه بین آن ها مانع دیالوگ سازنده در جهت شکل گیری فضای امنیتی مناسب در جنوب آسیا خواهد گردید. البته موافقت روسیه با بحث عضویت کامل هند و پاکستان به آن بر می گردد که مسکو از طریق پذیرش پاکستان می خواهد از نفوذ و نقش سنتی آن در تامین ثبات و امنیت در افغانستان استفاده کند. چین نیز دارای انگیزه های مشابهی می باشد. در تلاش های پکن برای مذاکرات میان طالبان و دولت مرکزی افغانستان که طی سال های ۲۰۱۵ -۲۰۱۶ صورت گرفت، نقش مهم و کلیدی با پاکستان بود. علاوه بر آن، چین به دنبال تحقق پروژه کمربند اقتصادی جاده ابریشم بوده و در شکل گیری دهلیزهای حمل و نقلی و گسترش روابط تجاری و اقتصادی روی امکانات بنادر دریایی پاکستان حساب ویژه باز کرده است. اما در قیاس با پاکستان وضعیت هند یک مقدار پیچیده و تا حدودی همراه با ابهاماتی به نظر می رسد. موضوع قبل از همه به آن بر می گردد که چین و پاکستان با هند مسائل مرزی حل نشده دارند. این در حالی است که یکی از شروط مهم برای عضویت در سازمان همکاری های شانگهای، حل مسائل مرزی و اعتماد سازی در مناطق مرزی می باشد بنابراین این انتظار غیر واقعی است که عضویت کامل هند و پاکستان در سازمان همکاری های شانگهای به حل مشکلات مرزی میان آن ها کمک خواهد کرد. ولی با این حال چشم انداز حل مسائل مربوطه بین هند و چین واقعی تر به نظر می رسد. چرا که احتمالا در چارچوب سازمان همکاری های شانگهای برای این ۲ کشور زمینه و فرصت های جهت حل مشکلات متقابل به شمول اختلافات مرزی و اعتماد سازی نظامی با هدف کاهش سطح تنش ها ایجاد شود. بنابراین در رابطه به عضویت کامل هند و پاکستان نمی توان اهداف مهم و استراتژیک روسیه را برشمرد بلکه مسکو خود را محدود به امید بر نقش آتی و احتمالی مثبت اسلام آباد در تامین ثبات و امنیت افغانستان و راه افتادن گفتگوی سیاسی بین کشورهای منطقه کرده است. البته در رابطه با هند حساب روسیه روی آن است که از حمایت های این کشور در عرصه بین المللی (نظیر سازمان بریکس) برخوردار شده و سطح رایزنی های خود با دهلی نو در رابطه به طیف وسیعی از مسائل بین المللی را افزایش دهد. چرایی عدم پذیرش درخواست ایران در متن آنچه گفته شد عدم تمایل جدی روسیه و چین نسبت به پذیرش سریع ایران به سازمان همکاری های شانگهای تا حدود زیادی عجیب به نظر می رسد. چرا که ایران یکی از مهم ترین کشورهای است که بدون حضو و همکاری با آن حل و فصل مسائل مربوط به امنیت منطقه ای و از جمله آوردن صلح پایدار به افغانستان میسر نخواهد بود. بنابر این در هاله ای از ابهام قرار دادن موضوع عضویت ایران به آن معناست که روسیه و چین به نوعی از پشتیبانی طبیعی تهران در رابطه با طیف وسیعی از مسائل بین المللی نظیر امنیت هسته ای، حفظ رژیم منع گسترش سلاح های هسته ای و مسائل تروریسم بین المللی در افغانستان، سوریه و عراق منصرف شدند. اعضای سازمان همکاری های شانگهای به ظرفیت و توانمندی های ایران توجه لازم نشان نمی دهند و چنانچه جمهوری اسلامی در چنین شرایطی به عنوان عضو کامل وارد سازمان شود، احتمالا نه تنها در حاشیه توجه قرار خواهد گرفت بلکه به طور ناگزیر به بخشی از بازی های روسیه و چین در منطقه تبدیل خواهد شد. بنابراین احتمالا فعلا تداوم عضویت ناظر به سود ایران بوده و همزمان فرصت رایزنی با کشورهای عضو را برای ارتقاء سطح تعامل و همکاری ها را فراهم می کند و در عین حال تعهداتی در برابر آن قرار نمی دهد. به ویژه اینکه ایران می تواند با استفاده از فضای شانگهای، استراتژی آتی خود برای آسیای مرکزی را تدوین کند که دیر یا زود ضرورت تدوین و تحقق آن برجسته تر خواهد شد. با این وجود به نظر می رسد که روسیه و چین از وجود سازمان همکاری های شانگهای به دنبال استفاده های جهت حل مشکلات و استراتژی های سیاست خارجی خود برای کوتاه و میان مدت می باشند. شانگهای فعلا به نیازهای روسیه و چین جواب می دهد بحث دیگر این است که آیا سازمان همکاری های شانگهای از امکان پاسخ گویی همزمان و توامان اهداف چین و روسیه برخوردار خواهد بود؟ فعلا بین روسیه و چین حداقل در مورد تعیین یا تقسیم حوزه های اصلی نفوذ در آسیای مرکزی یک نوع توافق و هماهنگی به مشاهده می رسد. از جمله روسیه خود را به عنوان ضامن امنیت آسیای مرکزی معرفی کرده و نقش مهمی در شکل گیری سیمای سیاسی منطقه و اشکال تعامل و همکاری های سیاسی آن ایفا می کند. به نوبه خود چین توسعه اقتصادی منطقه (سرمایه گذاری و روابط تجاری - اقتصادی) را فراهم می کند. در عین حال، تحقق پروژه اتحاد اقتصادی اوراسیا را می توان به عنوان تلاش های روسیه برای تعیین خط قرمز و محدودیت برای چین ارزیابی کرد. مواضع دو کشور از مدت ها به این طرف توسط تحلیلگران به عنوان مواضع ۲ کشور متحد - رقیب دانسته می شود. در مجموع می توان گفت که آسیای مرکزی در چارچوب سازمان همکاری های شانگهای به حوزه تقسیم نفوذ، هماهنگی و همکاری تبدیل شده که البته این شرایط دائمی باقی نمانده و دیر یا زود به سطح رقابت های علنی رشد خواهد کرد. البته باید به این نکته توجه داشت که روسیه و چین از ابتدای ایجاد این سازمان به دنبال اهداف مشترک خود بودند که حل مسائل مرزی و اعتمادسازی در حوزه نظامی و همچنین ایجاد محیط قابل پیش بینی در آسیای مرکزی که به امنیت ملی و منافع دو کشور تهدید ایجاد نکند، از اهم آن ها دانسته می شود. بنابراین بازی های موازی و خارج از قالب شانگهای، ۲ کشور اصلی این سازمان نیز از هنجارهای استراتژی سیاست خارجی است که در چارچوب آن، هم روسیه و هم چین قاعده بازی را که از حفظ ثبات در آسیای مرکزی و عدم تهدید نظامی به یکدیگر عبارت می باشد، رعایت می کنند. در باقی موارد، ۲ کشور از روش های مختلفی برای حفظ کشورهای آسیای مرکزی در حوزه نفوذ خود استفاده می کنند. همانگونه که اشاره شد این نفوذ برای روسیه عمدتا دارای جنبه های سیاسی - نظامی و برای چین اقتصادی می باشد. علاوه بر آن در رابطه به پذیرش اعضای جدید و دستیابی به توافق در مورد نامزد ها رایزنی های بیشتری صورت می گیرد تا با طرف های مربوطه نیز سطح مطلوب روابط ۲ جانبه تعیین و حفظ شود. همگرایی اقتصادی چین با منطقه برخی از تحلیلگران ضمن ارزیابی نقش اقتصادی چین در آسیای مرکزی به بحث افزایش سطح همگرایی کشورهای منطقه با پکن اشاره می کنند. ولی همگرایی چین با منطقه با طرح همگرایی روسیه با این کشور ها کاملا متفاوت بوده و بعید است که چین اهداف مشابهی را دنبال کند. چین به دنبال ایجاد سیستم های اقتصادی همگرا و به هم مرتبط با حفظ سطح مطلوب استقلال کشورهای منطقه در برابر یکدیگر (از نظر کنترل و مدیریت) می باشد. این همه ممکن است تا حدودی رویکرد چین موسم به یک کشور و دو سیستم (اقتصادی) را در ذهن ایجاد کند که نسبت به هنگ کنگ اعمال می شود. بنابراین، داشتن انتظار همگرایی بالای اقتصادی چین با کشورهای آسیای مرکزی یک مقدار غیر واقعی خواهد بود، چرا که این موضوع برای چین نیز می تواند چالش های جدی در پی داشته باشد. به این دلیل پکن به موضوع همگرایی اقتصادی با منطقه با مقداری احتیاط نگاه خواهد کرد و نسبت به حفظ سطح مشخصی از استقلال آن ها خواهد کوشید. در حال حاضر هدف اصلی چین ایجاد مرکز مهم تجاری و اقتصادی برای کشورهای آسیای مرکزی در سین کیانگ و تغییر حداکثری جهت گیری های ارتبطاتی آن ها در این زمینه می باشد.