ایران شرقی 12 بهمن 1396 ساعت 13:14 http://easterniran.com/fa/doc/interview/1216/ -------------------------------------------------- بررسی سیاست خارجی جدید افغانستان عنوان : سیاست خارجی افغانستان؛ از تَرک بی‌طرفی تا پذیرش سیستم امنیتی ناتو -------------------------------------------------- به رغم ضعف‌های ساختاری در حکومت‌های افغانستان پسا طالبان، به نظر می‌رسد که سیاست خارجی این کشور به ویژه در در سال‌ها پسا 2014 دچار تغییر و تحولاتی شده است که از آن بین یکی ترک سیاست بی‌طرفی و دیگری که بیشتر حائز اهمیت است، گرایش به سوی مجموعه‌ امنیتی جدید و متفاوتی است. چرخش کابل به سوی مجموعه امنیتی ناتو، مستلزم پیش‌زمینه و پس زمینه‌هایی بوده و هست که به نظر می‌رسد، از چند سال گذشته بستر لازم برای آن فراهم شده است. متن : ایران شرقی/ در طول بیش از سه سالی که از عمر حکومت وحدت ملی در افغانستان می گذرد، دو دسته بندی کلی را در زمینه سیاست خارجی افغانستان می توان عنوان کرد؛ تکاپو برای همکاری های اقتصادی با کشورهای منطقه و دیگری تلاش برای همکاری های گسترده سیاسی و امنیتی با آمریکا و برخی دیگر از کشورهای عضو پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) و همچنین متحدین آمریکا در منطقه. به نظر می رسد این از جمله برآیندهای پنج حلقه سیاست خارجی این کشور است که رئیس جمهور افغانستان در زمان آغاز به کار خود آن را ترسیم کرد. همزمان با درک واقعیت گرایش امنیتی افغانستان به سوی آمریکا و برخی دیگر از اعضای ناتو، استراتژی جدید آمریکا در افغانستان و جنوب آسیا، حکایت از آن دارد که پیوند بین افغانستان و ناتو رو به گسترش و تعمیق است. به منظور بررسی سیاست خارجی حکومت وحدت ملی افغانستان و هم چنین رابطه این کشور با نظام های امنیتی منطقه، موسسه مطالعات آسیای مرکزی و افغانستان گفتگویی با دکتر فرامرز تمنا، رئیس مرکز مطالعات استراتژیک وزارت خارجه افغانستان انجام داده است. متن این گفتگو به شرح زیر است: سوال: با توجه به این که افغانستان جدید پس از طالبان دارای شرایط ویژه امنیتی است و این شرایط قطعا بر سیاست خارجی این کشور تأثیرگذار بوده است، از دید شما مؤلفه های سیاست خارجی افغانستان در شرایط ویژه امنیتی این کشور چیست؟ تمنا: سیاست خارجی کشورهای پسا منازعه معمولا شبیه به هم است؛ یعنی بخش عمده ای از ظرفیت های سیاست خارجی این کشورها، صرف تأمین امنیت و توسعه اقتصادی می شود. افغانستان هم از این مقوله مستثنی نیست و ستون های سیاست خارجی افغانستان حول دو هدف عمده می گردد؛ یکی تأمین امنیت و دوم، پیشبرد و یا به حرکت انداختن چرخ اقتصاد. برای دست یابی به این دو هدف عمده، سیاست خارجی افغانستان در پنج حلقه ترسیم شده است؛ ـ حلقه اول: همسایگان به اضافه هند؛ ـ حلقه دوم: جهان اسلام؛ ـ حلقه سوم: کشورهایی که دارای قدرت، ثروت و دانش جهان هستند؛ همانند ایالات متحده آمریکا، ژاپن، استرالیا، کانادا و کشورهای اروپایی؛ ـ حلقه چهارم: کشورهای آسیایی؛ ـ حلقه پنجم: سازمان های بین المللی. در این پنج حلقه، سیاست خارجی افغانستان در سه سطح عمل کرده است: ـ در سطح ملی به دنبال اجماع سازی پیرامون اهداف کلان سیاست خارجی بوده؛ به عبارتی دیگر، باز تعریف سیاست خارجی از جانب کشوری که جایگاهش در روابط بین الملل متحول شده است. زیرا اجماع پیرامون اهداف کلان سیاست خارجی در سطح ملی، نقطه شروع کنش های سیاست خارجی برای افغانستان و یا هر کشور دیگر است. ـ در سطح منطقه ای افغانستان به دنبال ایجاد یک اجماع منطقه ای بوده است؛ اجماع منطقه ای برای این که افغانستان دوباره به کانون ناامنی منطقه ای بدل نگردیده و بهشت امنی برای حضور تروریست ها و ناراضیان از همه کشورهای منطقه نباشد. در این اجماع منطقه ای، همچنین کشورهای منطقه از دخالت در امور افغانستان اجتناب بورزند و نگذارند افغانستان از خاک شان مورد تهدید قرار بگیرند؛ چنان که افغانستان نیز اجازه نخواهد داد کشورهای همسایه از خاک این کشور مورد تهدید قرار بگیرند. ـ سوم اجماع بین المللی برای کمک به بازسازی و توسعه، جلب کمک های مالی و همچنین جذب پتانسیل ها و ظرفیت های موجود در جامعه بین المللی برای توسعه یافتگی افغانستان است. بر اساس این اجماع، جامعه جهانی در کنار افغانستان بوده و نمی گذارد همانند دهه 90، این کشور بار دیگر فراموش شود. این ها مهم ترین مولفه هایی است که در تنظیم سیاست خارجی افغانستان پس از طالبان قابل بررسی است. سوال: سه سال پس از آغاز کار دولت وحدت ملی و شکل گیری پنج حلقه در سیاست خارجی افغانستان، کابل به چه میزان توانسته بر اساس این الگو عمل کند؟ تمنا: من بارها گفته ام که درخشنده ترین بعد کارکردی حکومت وحدت ملی، بعد سیاست خارجی اش بوده است. رئیس جمهور غنی با استفاده از روابط بسیار عمیقی که با نهادهای علمی و اجرایی ایالات متحده آمریکا و سایر کشورهای غربی داشت، و همچنین جایگاه او به عنوان یک آکادمیسین در نظام بین الملل، توانست برای تحکیم روابط افغانستان با جامعه جهانی بیشترین استفاده را نماید. از جانب دیگر، در فضای پس از 2014، این افغانستان بود که می بایست با ظرفیت ها و پتانسیل های خود، کمک های جامعه جهانی و حضور افغانستان در محراق (کانون) توجه جهانی را حفظ می کرد. ارتباط با سفارت خانه های خارجی در کابل، سفرهای متعدد در سطح منطقه و جهان، اشتراک در کنفرانس های بین المللی و نمونه بسیار بارز آن، سفر هر 15 عضو شورای امنیت سازمان ملل به کابل و نشست ویژه شورای امنیت در مورد افغانستان، نشان می دهد که بعد کارکردی سیاست خارجی افغانستان بسیار مثبت بوده و افغانستان به عنوان کشوری که به دنبال صلح و امنیت جهانی است، کماکان در محراق (کانون) توجه کشورهای قدرتمند جهان قرار دارد. بر این اساس، سیاست خارجی افغانستان در سطوح منطقه ای و بین المللی، دست آوردهای بزرگی داشته و در هر پنج حلقه فعال بوده است. در این میان، تنها ضعفی که افغانستان در عرصه سیاست خارجی داشته، و تنها متوجه حکومت افغانستان نمی شود، بلکه متغیرهای بسیاری در آن دخیل بوده، عدم همکاری پاکستان است. این مسأله تنها به سیاست خارجی افغانستان بر نمی گردد، بلکه به پیچیدگی روند صلح و سیاست گذاری در پاکستان و عدم صداقت و جدیت این کشور در مبارزه با تروریسم بر می گردد. در سایر موارد، افغانستان در سیاست خارجی خود بسیار موفق بوده است. سوال: به غیر از پاکستان، روابط افغانستان با سایر همسایگان چگونه بوده است؟ تمنا: غیر از پاکستان ـ که ما نتوانستیم این کشور را قانع بسازیم همکاری صادقانه و جدی در مبارزه با تروریسم داشته و در کنار صلح و آرامش و امنیت مردم افغانستان قرار بگیرد ـ افغانستان با سایر کشورها رابطه خوبی دارد. ـ بهترین رابطه ما در منطقه با هند است و این کشور یکی از شرکای استراتژیک افغانستان به حساب می رود. ـ رابطه افغانستان با چین رو به گسترش بوده و ماهیت اقتصادی تری یافته، به ویژه با حضور افغانستان در محور طرح یک کمربند ـ یک راه، که طرح جدید اقتصادی چین است. ـ روابط افغانستان با جمهوری های آسیای مرکزی مانند تاجیکستان، ازبکستان و ترکمنستان، کم کم از فاز امنیتی وارد فاز اقتصادی شده است. تجارت و ترانزیتی که میان این کشورها و از مسیر افغانستان میان آن ها با سایر کشورها مطرح است، اتصال خطوط راه آهن افغانستان با خطوط راه آهن کشورهای آسیای مرکزی، ترانزیت انرژی، خط لوله گاز تاپی و سایر مسائل، باعث شده که رنگ و رونق اقتصادی بیشتری در سیاست خارجی افغانستان در قبال کشورهای آسیای مرکزی نمود داشته باشد. ـ رابطه افغانستان با جمهوری اسلامی ایران بسیار متفاوت تر از سایر همسایگان است. مشترکات فرهنگی، زبانی، دینی، تاریخی و مدنی، یک بستر خوب برای همکاری در تمام عرصه ها میان دو کشور است؛ هم در عرصه های اقتصادی، فرهنگی و علمی و هم در بخش همکاری های اطلاعاتی و مبارزه با تروریسم. لذا تفاوتی که ایران با سایر کشورها دارد، این است که زبان، فرهنگ، دین، مدنیت و تاریخ مشترک در طرح همکاری های دو کشور، بستر بسیار ستبری (گسترده ای) است که می تواند زمینه ساز و گسترش دهنده همکاری ها در سایر جنبه ها شود. خوشبختانه رابطه ما با ایران به ویژ در مسائل مربوط به آب و همچنین امضای یک سند همکاری های استراتژیک، به مرحله نهایی خود رسیده است. دولت افغانستان امیدوار است این سند به زودی نهایی شود و به عنوان مبنای همکاری های آینده، میان دو کشور به امضا برسد. سوال: تفکیک آشکاری در عرصه سیاست خارجی افغانستان را می توان شاهد بود؛ این کشور با کشورهای همسایه و منطقه به دنبال همکاری های اقتصادی است و با آمریکا و ناتو توسعه همکاری های امنیتی و نظامی را پیگیری می کند. دیدگاه شما نسبت به این تفکیک در سیاست خارجی افغانستان چیست؟ تمنا: افغانستان در سیاست خارجی خود، انتخاب های عقلانی دارد. بر اساس این انتخاب ها، نیازهایی که افغانستان در عرصه های امنیتی و توسعه اقتصادی دارد، بخش بندی شده و این کشور متناسب با هر نیازی که در سطح ملی دارد، با کشورهای دیگر وارد تعامل می شود. در این زمینه، اگر توسعه اقتصادی یک کشور بیش از توسعه امنیتی اش باشد، طبیعتا ما در سیاست و روابط خارجی با آن کشور، به فعالیت های اقتصادی ارجحیت خواهیم داد. از سوی دیگر، اگر کشوری ظرفیت های بیشتری در عرصه امنیتی دارد، افغانستان در سیاست خارجی خود ترجیح می دهد در روابط با این کشور به دنبال مسائل امنیتی باشد. بنابراین، سیاست خارجی افغانستان بر اساس ظرفیت ها و پتانسیل های کشورهای بین المللی و نیازهای داخلی در سطح ملی، به دنبال انتخاب های عقلانی است. البته این به معنای ارحجیت یک کشور نسبت به کشوری دیگر نیست، بلکه به معنای بهره مندی از توانمندی، ظرفیت و پتانسیل هایی است که در روابط دوجانبه با کشورها وجود دارد. سوال: آیا این باعث نشده که برخی سوءتفاهم ها بین کشورهای مختلف به وجود آید؟ به عنوان مثال می توان رویکردهای جدید روسیه در عرصه تحولات امنیتی افغانستان را ذکر کرد که می تواند پیامد این سیاست خارجی افغانستان باشد. تمنا: کشورهایی که به صورت سنتی در مسائل امنیتی افغانستان دخیل بودند، دیگر باید تاریخ را فراموش کنند. دوران آن تاریخی که افغانستان تمام نیازمندهای سیاسی و امنیتی خود را از طریق برخی کشورهای منطقه برآورده می ساخت، گذشته است. در شرایط کنونی، تمام کشورها در نظام بین الملل حق دارند بر اساس منافع ملی خود، وارد هرگونه تعامل با سایر کشورها شوند؛ اما حکومت افغانستان تا جایی که به مسائل امنیتی و قدرت های بزرگ بر می گردد، این اطمینان را به سایر کشورها داده که کانونی برای رقابت های کشورهای منطقه و قدرت های بزرگ جهان نیست. در این میان، اگر تنها یک کانون برای تکامل و همکاری میان کشورهای رقیب در منطقه و نظام بین الملل وجود داشته باشد، آن کانون، افغانستان است. از یک سو باید گفت که کشورهای بزرگ همانند روسیه و آمریکا، در نقاط دیگری فرصت برای تقابل و یا رقابت دارند و از سوی دیگر، ظرفیت ها و پتانسیل هایی که در آن مناطق هست نیز بیش از افغانستان می تواند منافع این کشورها را تأمین کند؛ لذا افغانستان به عنوان کانون تعامل منطقه ای و بین المللی مطرح است و کشورهای دیگر باید از همین جایگاه به افغانستان بنگرند. سوال: با توجه به سه نظام امنیتی موجود در منطقه آسیای مرکزی، خاورمیانه و جنوب آسیا، افغانستان به کدام سو متمایل است؟ تمنا: علاوه بر سه سیستم امنیتی که در جنوب، غرب و شمال افغانستان وجود دارد، دو سیستم امنیتی دیگر که کمی فراتر از منطقه کارکرد دارد نیز وجود دارد. ـ یکی سیستم امنیتی شانگهای است که در حال تبدیل شدن به محور همکاری های اقتصادی و امنیتی است، اما تا هنوز آماده نیست و برای تبدیل شدن به یک سیستم همکاری امنیتی بالغ به زمان نیاز دارد. ـ اما سیستم دیگری در منطقه وجود دارد که من در مطالعات امنیتی خود، نام آن را سیستم امنیتی سایه گذاشته ام. این سیستم امنیتی سایه به منطقه ما تعلق ندارد، اما استلزامات سیاسی و امنیتی خود را در منطقه گسترانده است. این سیستم امنیتی پنجم، ناتو است. ناتو به منطقه آمده تا به عنوان یک سیستم امنیتی جدید، نه در سطح جغرافیایی، که در سطح مفهومی، مفاهیمی چون امنیت، مبارزه با تروریسم، اقتصاد بازار و ارزش های فرهنگ لیبرال دموکراسی را در منطقه پاس بدارد. افغانستان در میان پنج سیستم امنیتی پیرامون خود، بیشترین شباهت و اشتراک را به لحاظ مفهومی با سیستم امنیتی ناتو دارد. از یک سو امنیت افغانستان به امنیت ناتو گره خورده و کشورهای عضو ناتو بزرگترین شرکای اقتصادی افغانستان در نظام بین الملل به حساب می روند، و از سوی دیگر، مشترکاتی که به لحاظ مفهومی میان افغانستان و کشورهای ناتو وجود دارد، مشترکاتی چون ارزش های لیبرال دمکراسی، حقوق بشر و حقوق زن، به عنوان دست آوردهای غیرقابل کتمان حکومت افغانستان و جامعه جهانی در 17 سال گذشته است. این مسائل باعث می شود که افغانستان بیشترین قرابت و نزدیکی را با سیستم امنیتی ناتو داشته باشد. در این بین، هر چند ناتو در منطقه ما حضور ندارد، اما به صورت مفهومی توانسته مؤلفه های موجود در امنیت سازی افغانستان را در خود هضم کند و هم تعاونی ایجاد کند. لذا از میان پنج سیستم امنیتی پیرامون افغانستان، سیستم مفهومی ناتو، بیشترین قرابت را با سیستم امنیتی افغانستان دارد. این در حالی است که مسائل نظامی و امنیتی و مدرن سازی ارتش افغانستان بر اساس استانداردهای ناتو است، بر این اساس، این سیستم بهتر می تواند پاسخگوی نیازهای امنیتی و اقتصادی افغانستان باشد. اما این به معنای تقابل افغانستان با سایر سیستم های امنیتی پیرامونش نیست. استفاده از ظرفیت های موجود در سیستم امنیتی ناتو برای ایجاد صلح و ثبات در افغانستان است و صلح و ثبات در این کشور، به صلح و ثبات در منطقه منجر می شود. سوال: کارآمدی، محدودیت ها و موانع فرا روی این سیستم امنیتی چیست؟ نشانه هایی از تقابل سیستم های امنیتی منطقه با سیستم امنیتی ناتویی دیده می شود؟ تمنا: همیشه وقتی که یکی از سیستم های امنیتی منطقه بر افغانستان مسلط شده و مدیریت مسائل سیاسی و امنیتی را به دست گرفته (سیستم امنیتی شمال در زمان اتحاد جماهیر شوروی، سیستم امنیتی خاورمیانه در زمان جنگ های داخلی و سیستم امنیتی جنوب آسیا در زمان طالبان)، سایر سیستم ها واکنش ها نشان داده اند؛ و این باعث شده که سیستم های امنیتی منطقه، مشکلات بین خود را در افغانستان دنبال کنند. اما از آنجا که سیستم امنیتی ناتو برای مبارزه با تروریسم به این کشور آمده و طالبان و سایر گروه های تروریستی یکی از بزرگترین عوامل تهدیدکننده صلح و امنیت در منطقه به حساب می روند، حضور خوش خیمی در منطقه دارد؛ به همین خاطر سایر سیستم های امنیتی پیرامون افغانستان نسبت به حضور ناتو، واکنش منفی نشان نداده و آن را به عنوان یک سیستم امنیتی خوش خیم ـ که می تواند باعث ایجاد صلح و ثبات در منطقه شود ـ پذیرفتند. در این بین، طبیعی است که در مسائل کلان میان این سیستم های امنیتی منطقه ای و سیستم ناتو، سوءتفاهم هایی وجود دارد و این غیرقابل کتمان است، اما افغانستان در سیاست خارجی خود تلاش کرده از تقابل ها میان سیستم ناتو و سیستم ها و کشورهای منطقه دور بماند. سوال: آیا تمایل افغانستان به سیستم امنیتی ناتو، به معنای پایان دوران بی طرفی در سیاست خارجی افغانستان خواهد بود و یا این که افغانستان هم چنان یک منطقه حائل و عایق میان سیستم های امنیتی منطقه باقی خواهد ماند؟ تمنا: سیاست خارجی افغانستان از سه سال گذشته به این سو شاهد دو تحول عمیق بوده است؛ ـ ترک بی طرفی؛ اتخاذ سیاست بی طرفی در صد سال گذشته ـ که البته در بخش هایی از تاریخ ما معقول بوده، نه در اکثر آن ـ باعث عقب ماندگی افغانستان شده است. این بی طرفی از سه سال گذشته به این سو ترک شده و افغانستان در راستای منافع ملی خود، رابطه و مواضع مشخص با کشورهای مختلف دارد. ـ حرکت از توازن به سمت تعادل؛ در سیاست خارجی حکومت های قبلی افغانستان، توازن مسأله محوری در سیاست خارجی افغانستان بود. افغانستان همواره تلاش می کرد که هم آمریکا را با خود داشته باشد، هم روسیه را به بیان دیگر رقبایی مثل ایران و آمریکا، پاکستان و هند، چین و آمریکا را در کنار خود دارد. اما این سیاست خارجی از سه سال گذشته بدین سو تحول پیدا کرده و به جای توازن در سیاست خارجی، تعادل جایگزین شده است. تعادل به این معنا که وزن هر کشور در سیاست خارجی افغانستان، متناسب با ظرفیت ها و پتانسیل های آن کشور برای برقراری ارتباط در عرصه های سیاسی، امنیتی، اقتصادی و توسعه ای است. بر این اساس، می توان گفت که افغانستان سیاست بی طرفی را ترک کرده و به پیمان ناتو و به کشورهای عضو این سازمان به عنوان دوستان پایدار خود در نظام بین الملل می نگرد. سوال: وقتی افغانستان سیاست بی طرفی را در سیاست خارجی خود به کنار نهاد، واکنش همسایگان و قدرت های منطقه به این سیاست چه خواهد بود؟ تمنا: بالاخره اقدامات و کنش های مرتبط با سیاست خارجی، یک سری سیاست های همسو و ناهمسو را در محیط منطقه ای و بین المللی به دنبال دارد. ما نمی توانیم، یا هیچ کشوری نمی تواند این تبعات منفی و مثبت و بازتاب های منطقه ای و بین المللی را که ممکن است در پی یک سیاست خارجی تبارز کند، نادیده بگیرد؛ لذا طبیعی است که وقتی افغانستان در سیاست خارجی خود بی طرفی را ترک کرده، با یک سری بازخوردهای مثبت و منفی در منطقه یا نظام بین الملل مواجه خواهد شد و این طبیعی است. با در نظرداشت چنین مسائلی، سیاست خارجی جدیدی را که ما اتخاذ کردیم، مبتنی بر منافع ملی و در راستای برآورده ساختن نیازهای سیاسی، اقتصادی و امنیتی افغانستان است. امیدوار هستیم که کشورهای منطقه نیز وضعیت افغانستان را درک کنند و همان طور که خودشان کشورهای بی طرف نیستند، بپذیرند که افغانستان به عنوان کشوری که حضور بین المللی و منطقه ای قوی دارد، بتواند سیاست خود را متناسب با منافع ملی خویش اتخاذ کند. سوال: دولت افغانستان چه ظرفیت هایی در اختیار دارد و چگونه می تواند این شرایط جدید را با کشورها و قدرت های همسایه و منطقه مدیریت کند؟ تمنا: وقتی ما سیاست اتحاد و ائتلاف را در سیاست خارجی خود دنبال می کنیم، دوستان، رقبا و دشمنان خود را در روابط بین الملل تشخیص می دهیم. بر این اساس، طبیعی است با دوستان و کسانی که در توسعه، بازسازی و امنیت افغانستان تأثیر مثبت تری دارند، رابطه عمیق تر و قوی تری ایجاد می کنیم. این خود یک ظرفیت و پتانسیل برای دستگاه سیاست خارجی افغانستان و مدیریت اوضاع است. هیچ کشوری به تنهایی نمی تواند بر مشکلاتی که با آن مواجه است، فایق آید؛ لذا بحث اتخاذ سیاست اتحاد و ائتلاف در راستای قدرت بخشیدن به افغانستان است و این مسأله می تواند به عنوان یک امر بازدارنده، تبعاتِ منفیِ منطقه ای یا بین المللی اتخاذِ ترکِ سیاست بی طرفی توسط افغانستان را مدیریت کند. مسأله بعدی که در رابطه به این سوال مطرح است، بحث اجماع داخلی و ملی است. حکومت افغانستان در ترک سیاست بی طرفی در سیاست خارجی خود، اجماع ملی و حمایت رهبران جهادی، متنفذین سیاسی و قومی را همراه دارد. تمام کسانی که در دهه های گذشته در سیاست افغانستان دخیل بودند، به این نتیجه رسیده اند که سیاست بی طرفی نتوانسته منافع ملی افغانستان را تأمین کند؛ لذا ترک سیاست بی طرفی از داخل کشور هم حمایت می شود و این بحث دیگری است که دولت افغانستان را در اتخاذ سیاست اتحاد و ائتلاف با قدرت های بزرگ جهانی، استوارتر و قوی تر می سازد. سوال: برخی از کارشناسان بر این عقیده هستند که استراتژی جدید آمریکا در افغانستان، بلوک بندی جدیدی را در منطقه در حال شکل دادن است؛ بلوک آمریکا ـ هند ـ افغانستان و بلوک چین ـ روسیه ـ هند ـ ایران. در چنین فضایی، آینده همکاری و رشد افغانستان را چگونه تصور می کنید؟ تمنا: بله! درست است. ایالات متحده آمریکا منافعی در منطقه دارد که در صورت تشکیل یک مستطیل استراتژیک، قابل تحقق است. در صورتی که این مستطیل استراتژیک و امنیتی که چهار ضلع آن از دید من افغانستان، هند، ترکیه و اسرائیل است، ایجاد شود، چتر امنیتی آمریکا در خاورمیانه سوراخ نخواهد بود. لذا این بلوک بندی به صورت طبیعی انجام خواهد شد. در مقابل این مستطیل امنیتی افغانستان، هند، ترکیه و اسراییل، مثلث امنیتی ایران، روسیه و چین قرار دارد؛ اما من تصور نمی کنم این مثلث و مستطیل امنیتی، افغانستان را به عنوان کانون تعارض خود انتخاب کنند، بلکه نقاط دیگری از جهان وجود دارد که محل تقابل و تعارض این مثلث و مستطیل باشد، اما نه افغانستان! از دید من، ظرفیت هایی که افغانستان در مبارزه با تروریسم دارد، موقعیت ژئوپلیتیک این کشور و نقش افغانستان به عنوان منطقه حائل و مسائلی از این دست، می تواند مانع تبدیل شدن افغانستان به کانون تقابل های این مثلث و مستطیل شود. از این منظر اگر قرار باشد تعاملی بین این مثلث و مستطیل ایجاد شود، کانون این تعامل و گفتگو، افغانستان خواهد بود. سوال: با توجه به استراتژی جدید منطقه ای و همچنین استراتژی جدید امنیت ملی آمریکا، نظام تحولات داخلی در افغانستان و همچنین تحولات منطقه ای و جهانی را چگونه ترسیم می کنید؟ تمنا: چرخشی که در سیاست خارجی و در استراتژی امنیت ملی ایالات متحده آمریکا در قبال افغانستان و منطقه جنوب آسیا ایجاد شده، کاملا همسو با سیاست خارجی جمهوری اسلامی افغانستان است. این همسویی دست اندرکاران سیاست خارجی افغانستان را به این نتیجه رسانده که هرچه بیشتر در راستای تحقق اهداف منافع ملی کشور، از این استراتژی بهره ببرند. ایالات متحده آمریکا در شرایط کنونی به نقطه ای رسیده که ما ده سال پیش رسیده بودیم. پاکستان کشوری حامی تروریسم است؛ کشوری که قلمرو تحت نفوذ خود را برای تامین (حمایت مالی)، تجهیز و آموزش تروریست ها فراهم کرده بود. این چرخش در سیاست خارجی آمریکا از یک سو می تواند به کمتر شدن نقش پاکستان در معادلات سیاسی و امنیتی منطقه منجر شود و از جانب دیگر، به دوستی و اتحاد بیشتر میان افغانستان و سایر کشورهایی که سابقه روابط غیردوستانه با پاکستان داشتند، بیافزاید. این اتحاد جدید استراتژیک در منطقه، در فقدان یک پاکستان قوی ایجاد خواهد شد و افغانستان، هند، ایران و سایر کشورها باید آن را مدیریت کنند. این فضای جدید، فضایی است که می تواند برای صلح و ثبات سازی منطقه ای، مؤثر واقع شود. سوال: از دید شما روابط آمریکا با پاکستان به کدام سو خواهد رفت؟ تمنا: رابطه آمریکا، پاکستان و استراتژی جدید ایالات متحده آمریکا در برابر این کشور، پاکستان را بر سر یک دو راهی قرار داده است. پاکستانی ها مانده اند که بین موفقیت در سیاست خارجی و سیاست داخلی، کدام را انتخاب کنند! بعد از سال 1947 تشکیل پاکستان و جدایی این کشور از هند، مهم ترین دغدغه سیاست مداران پاکستانی، اسلام گرایانی بود که می خواستند در این کشور حکومت اسلامی ایجاد کنند. در چنین شرایطی، سیاست مداران و سیستم اطلاعاتی پاکستان به این نتیجه رسیدند که تنها راهی که دغدغه افراط گرایان و تندروان اسلامی را از اسلام آباد دور کند، این است که نیرو و ظرفیت بنیادگرایان و اسلام گرایان افراطی به خارج از مرزهای پاکستان صادر شود. این تنها راه موفقیت در سیاست داخلی پاکستان بود؛ زیرا افکار و ایده های افرادی مثل محمدعلی جناح و سایر تکنوکرات هایی که از مؤسسین پاکستان بودند، با اندیشه های تندروانه اسلام گرایان سازگار نبود. در آن موقع برای دست یابی به این هدف، دو منطقه در سیاست خارجی و امنیتی پاکستان مهم شناخته شد؛ یکی جامو و کشمیر و دیگری افغانستان. این دو منطقه بهترین جایی بودند که ظرفیت ها و پتانسیل های افراط گرایان را جمع می کرد و آن ها را مشغول می ساخت. بر این اساس، به مدت چند دهه، تکنوکرات های اسلام آباد و سازمان آی.اس.آی این کشور، اسلام گرایان افراطی را در بیرون از مرزهای این کشور مشغول نگه داشتند. بنابراین این حمایت از تروریسم و صدور ظرفیت افراط گرایان در راستای تقویت بنیان های دولت ـ ملت در داخل پاکستان است و بحثی مرتبط با تحولات داخلی پاکستان به حساب می رود. مسأله بعدی، رابطه آمریکا و پاکستان است. نقش آمریکا به عنوان یک شریک استراتژیک بین المللی و قوی برای پاکستان در 60 سال گذشته، بحث جدی در سیاست خارجی پاکستان است. اگر آمریکا در کنار پاکستان نمی بود، این کشور به بسیاری از دست آوردهای فنی و نظامی خود در طول دهه های گذشته نمی رسید؛ به ویژه این که کمک های اقتصادی و نظامی آمریکا، سنگ بنای توسعه نظامی و اقتصادی پاکستان را در دهه های گذشته گذاشت. لذا نقش آمریکا به عنوان یک حامی، جزء جدایی ناپذیر سیاست خارجی پاکستان بوده است. اما حالا پاکستانی ها بر سر یک دو راهی قرار گرفته و در این وضعیت پارادوکسیکال (دارای تضاد) متزلزل هستند که در کنار آمریکا بمانند و کماکان در سیاست خارجی موفق باشند، و یا این که از تروریسم حمایت کرده و صدور این عناصر ناامنی به منطقه را ادامه بدهند و در سیاست داخلی خود موفق باشند؟! بر این اساس، پاکستانی ها باید انتخاب کنند که می خواهند ایالات متحده آمریکا را با خود داشته باشند و در عوض در سیاست داخلی خود ناکام بمانند و افراط گرایی و تروریسم را از مرزهای خود صادر نکنند، و یا این که در سیاست داخلی موفق باشند، ظرفیت افراط گرایان و اسلام گرایان را به بیرون از مرزهای پاکستان صادر کنند تا اسلام آباد با خاطری آسوده به دولت ـ ملت سازی، مسائل اقتصادی و حکومت داری بپردازد، ولی شریک کلان استراتژیکی مثل ایالات متحده آمریکا را از دست بدهد؟! زمان در چند ماه آینده نشان خواهد داد که پاکستان کدام را ترجیح خواهد داد! من تصور می کنم که در نهایت پاکستانی های موفقیت در سیاست داخلی را ترجیح خواهند داد و با آمریکا وارد تنش خواهند شد و این به معنای پایان ماه عسل روابط پاکستان با ایالات متحده آمریکا خواهد بود. از سوی دیگر، چنین تصمیمی، نقش پاکستان را در معادلات سیاسی امنیتی منطقه ای و جهانی کم رنگ تر خواهد ساخت و طبیعی است که در چنین فرایندی، ما دیگر تأثیرگذاری های سلبی پاکستانی ها بر مسائل امنیتی افغانستان را نخواهیم داشت. انتهای مطلب/