ایران شرقی 19 ارديبهشت 1397 ساعت 14:34 http://easterniran.com/fa/doc/translate/1361/ -------------------------------------------------- بحران‌های سیاسی-اقتصادی در آسیای مرکزی عنوان : چشم اندازهای خیالیِ ترکمنستان -------------------------------------------------- متن : ایران شرقی/ ترکمنستان علی رغم داشتن ششمین جایگاه جهان از نظر ذخایر گاز طبیعی و داشتن 5 مسیر پرقابلیت صدور گاز، در حال حاضر، تنها از مسیر چینی استفاده کرده و سالانه حدود 30 میلیارد متر مکعب گاز به چین صادر می کند. همچنین در حال حاضر، ترکمنستان علی رغم تحولات شدید خارجی هنوز هم یک کشور بی طرف و نیمه بسته باقی مانده است. مقامات این کشور توانسته اند علی رغم حفظ توازن منافع بازیگران خارجی، وارد اتحادیه های همگرایانه نیز نشوند. دولت ترکمنستان ثبات داخلی و ثبات نسبی اقتصادی خود را حفظ کرده است. با این حال، عوامل جدیدی از قبیل ناپایداری قیمت انرژی، افزایش وابستگی به چین، مشکلات موجود در جستجوی راه های الترناتیو صدور گاز، کاهش سرعت رشد اقتصادی و ایجاد تنش اجتماعی خطراتی را برای مقامات ترکمنستان ایجاد کرده و اصلاح قابل توجه سیاست اقتصادی و سیاست خارجی را ضروری ساخته است. چشم اندازهای خیالی ترکمنستان در تمام سال های پس از فروپاشی شوروی یک جزیره جدا باقی مانده است. درآمدهای بالای حاصل از صادرات هیدروکربن باعث شده که مقامات شرایط مساعدی را برای مردم ایجاد کنند. بدین ترتیب، این کشور با جمعیت حدود 5.6 میلیون نفری، تولید ناخالص داخلی بیش از 40 میلیارد دلار دارد. تا سال گذشته شهروندان دارای مزایای اجتماعی بودند. با شروع کاهش شدید قیمت هیدروکربنها، مقامات کشور شروع به لغو تمام امتیازات کردند. رشد تولید ناخالص داخلی که در سال 2014 به 10.3% رسیده بود، در سال 2017 تا 6.5% کاهش یافت که نتیجه کاهش قیمت نفت و گاز و همچنین رکود اقتصادی بود. (1) به همین دلیل جستجو و اجرای پروژه های جدید صدور گاز باعث پایداری رژیم فعلی در کشور شده است. در حال حاضر، در ترکمنستان چندین جهت گیری به عنوان گزینه در نظر گرفته می شود. اما تمام این گزینه ها یا خیالی هستند، یا در دراز مدت، قابل اجرا هستند. در این مرحله، مقامات ترکمنستان مسیرهای صادراتی زیر را هم مد نظر دارند: تاپی، خط لوله گاز ترانس کاسپین، خطوط مسدود شده روسیه و ایران. پروژه تاپی برخلاف شک و تردید چند ساله کارشناسان دارای پیشرفت بوده است. ساخت و ساز بخش ترکمنستان این پروژه به پایان رسید و در ماه فوریه امسال مقامات از راه اندازی و ساخت و ساز بخشی از این خط لوله گاز در افغانستان خبر دادند (طرفین قصد دارند ساخت و ساز این بخش را در اواخر سال 2019 به پایان برسانند). عشق آباد در تلاش برای تنوع بخشی به جغرافیای صادرات خود، مدتهاست که بدنبال فرصتی برای راه اندازی تاپی است. دیگر شرکت کنندگان این پروژه در تمام سطوح ممکن علاقه خود را به این پروژه نشان داده اند. با این حال، فرآیند ساخت و ساز مستقیم و به طور دقیق تر، تامین مالی آن متوقف شده و نامعلوم است. بر اساس ارزیابی های اخیر، عشق آباد باید حدود 8 میلیارد دلار برای ساخت و ساز لوله ها جذب کند. هدف بردی محمداف از سفر به کویت و امارات متحده عربی در اواسط مارس امسال هم جذب همین میزان بودجه بود. بدین ترتیب، هیئت نمایندگان ترکمنستان مجموعه ای از اسناد را به ویژه در بخش انرژی، با شرکای خود امضا کردند. با این حال، طرفین بیانیه های خاصی در مورد ورود کویت یا امارات متحده عربی به فرآیند تامین بودجه تاپی صادر نکردند. دولت ترکمنستان در بیانیه رسمی خود تنها به چشم انداز حضور قدرت های منطقه ای مذکور در ساخت و ساز تاپی اشاره کرد.(3) در عین حال، باید تاکید کرد که جستجوی بودجه تنها مانع برای اجرای تاپی نیست. اگرچه نمایندگان جنبش طالبان از علاقه خود به تاپی و آمادگی برای تامین امنیت خط لوله گاز خبر دادند[4]، اما باز هم مسئله تامین امنیت که در میان مدت راه حلی ندارد، همچنان مسئله کلیدی به شمار می رود. در هر صورت باید درک کرد که مواضع طالبان هنوز قطعی نیست. علاوه بر این، از قرائن چنین برمی آید که وضعیت نظامی- سیاسی در افغانستان وارد دور جدیدی از وخامت شده است. انتقال تدریجی مرکز مبارزه با تروریسم از سوریه به افغانستان گواه این امر است[5]. موضع بازیگران منطقه ای در رابطه با تاپی نیز به همان اندازه مهم است. روسیه از اجرای تاپی استقبال نمی کند. به گفته کارشناسان، پوتین در زمان سفرش به عشق آباد که برای اولین بار پس از 5 سال صورت گرفت، پشت درهای بسته این مسئله را مطرح نمود. مسکو هنوز از مقامات ترکمنستان که چین را شاخه اصلی صادراتی خود قرار داده و در برنامه های مسکو اخلال ایجاد کرده اند ناراحت است. افتتاح مسیر چینی صادرات گاز ترکمنستان به موارد زیر منجر شد: توقف کامل تحویل گاز ترکمنستان از طریق روسیه به اروپا کاهش قیمت گاز در مذاکرات روسیه- چین. اما در شرایط فعلی که ترکمنستان ممکن است یک مسیر صادراتی به جنوب (تاپی) را افتتاح کند، مسکو آمادگی خود را برای از سرگیری واردات از ترکمنستان نشان داده است. موضع چین نسبت به تاپی از یک حقیقت نشات می گیرد پکن قصد دارد میزان واردات گاز از طریق خط لوله گاز "آسیای مرکزی- چین" را افزایش دهد و بدین منظور، شاخه چهارم را برقرار می کند. علی رغم راه اندازی ساخت و ساز خط لوله گاز در قلمروی دو کشور از 4 کشور، شک و تردید نسبت به پروژه کاهش نیافته و مسائل بهره برداری بیشتر و حفاظت از خط لوله در قلمروی افغانستان و پاکستان، مسائلی هستند که هنوز باقی مانده اند. پروژه های الترناتیو صدور گاز پروژه خط لوله گاز ترانس کاسپین که برای باز کردن بازارهای جدید به عشق آباد طراحی شده است همچنان یک پروژه خیالی باقی مانده است. در نیمه دوم سال 2017 رئیس جمهور ترکمنستان سفرهایی به کشورهای همسایه انجام داد. تحویل انرژی موضوع اصلی مذاکرات در این سفرها بود. براساس نتایج سفر به آذربایجان در اوت سال 2017، باکو و عشق آباد طرح از سرگیری فعالیت پیرامون پروژه خط لوله گاز ترانس کاسپین را مطرح کردند. در این پروژه هر یک از طرفین منافع خود را دارند. آذربایجان در پرتوی راه اندازی "کریدور گاز جنوبی" به ذخایر گاز مورد نیاز دسترسی می یابد . باکو قصد دارد حجم گاز قابل انتقال از خط لوله گاز "کریدور گاز جنوبی" (تاناپ و تاپ) را تا سال 2023 به 23 میلیارد متر مکعب در سال برساند. با این حال، ممکن است منبع میدان گازی "شاه دنیز" برای تحویل مداوم و بلند مدت سوخت به اتحادیه اروپا کافی نباشد. پیوستن به "کریدور گاز جنوبی" به دلیل وابستگی کامل به صادرات به چین مهم ترین هدف ترکمنستان است. لاینحل بودن وضعیت حقوقی دریای خزر مانع اصلی در این امر به شمار می رود. این شرایط ممکن است عشق آباد را به سمت تغییر مواضع خود در دریای خزر و تعیین موقعیت آن سوق دهد. این سومین سال متوالی است که نشست سران کشورهای حاشیه دریای خزر به تعویق می افتد. اما از نظر کارشناسان، دلایلی مبنی بر برگزاری این نشست در سال جاری وجود دارد. ایران تا همین اواخر مسیر مهم صدور گاز ترکمنستان بود و درگیری بین دو کشور وجود نداشت. اما همانطور که می دانید بدهی ایران در ازای گاز ترکمنستان در زمستان سال 2008-2007، زمانی که ایران به دلیل سرما مجبور شد میزان واردات گاز ترکمنستان را افزایش دهد شکل گرفت. عشق آباد از موقعیت سوءاستفاده کرد و قیمت ها را از 40 دلار در ازای 1000 کیلومتر مربع گاز تا 360 دلار افزایش داد. بدین ترتیب، به گفته طرف ترکمنی، ایران حدود 2 میلیارد دلار مقروض بود. [6] تهران پیشنهاد داد میزان اضافی دریافت شده گاز را با قیمت سابق حساب کنند، اما عشق آباد امتناع ورزید و در ژانویه سال 2017 تحویل گاز به ایران را متوقف نمود. تلاش های متعدد طرفین برای حل و فصل این مسئله نتایج قابل ملاحظه ای نداشت. در زمان سفر حسن روحانی به عشق آباد در ماه مارس طرفین یک بار دیگر این موضوع را مطرح کردند. با این حال، از قرائن چنین بر می آید که آنها هنوز به راه حلی نرسیده اند. در نتیجه، ترکمنستان از یکی از مسیرهای مهم صدور گاز خود محروم شد. خط لوله گاز "دوستی" و دومین خط لوله گاز "دولت آباد- سرخس- خانگیران" که در سال 2010 راه اندازی شد، امکان صدور حدود 9 میلیارد متر مکعب گاز به ایران را فراهم می آورد. در حال حاضر، این مسیر مسدود شده و چشم اندازی برای از سرگیری فعالیت در آینده نزدیک ندارد. تحویل گاز از طریق خط لوله گاز آسیای مرکزی- مرکز (مسیر روسیه) در ژانویه سال 2016 متوقف شده و پس از آن هنوز از سر گرفته نشده است. از آنچه در بالا گفته شد می توان نتیجه گیری کرد که ترکمنستان در حال حاضر، به مسیر الترناتیوی برای صادرات مواد خام استراتژیک نیاز دارد تا وابستگی یک جانبه خود را به پکن کاهش دهد.در این راستا، پروژه تاپی یکی از پرقابلیت ترین و امیدبخش ترین پروژه ها بود. ارزیابی عشق آباد هم این گونه به نظر می رسید. مقامات ترکمنستان بدون موفقیت خاصی؛ سعی دارند وابستگی خود را به خرید گاز تنها توسط چین؛ کاهش دهند. این وابستگی به شدت رو به افزایش بوده و به نقطه بحرانی تبدیل شده است. مقامات ترکمنستان اقداماتی را در جهت تنوع سازی خریداران گاز خود انجام می دهند که فعلا نتایج لازم را نداشته است. وابستگی عشق آباد به پکن افزایش خواهد یافت. برخلاف تاپی، چهارمین شاخه خط لوله گاز به چین به سرعت در حال ساخت است. راه اندازی آن که برای سال 2020 برنامه ریزی شده است میزان تحویل سالیانه گاز ترکمنستان به چین را افزایش می دهد. ظرفیت شاخه چهارم 25 میلیارد متر مکعب خواهد بود. در عین حال، باید تاکید کرد که دولت ترکمنستان با تمام بی طرفی خود نتوانست در طرح چینی "کمربند و جاده" شرکت نکند. عشق آباد در سال های اخیر به وضوح مدعی جریانات گازی از چین شده است. در سپتامبر سال گذشته، طرفین تفاهم نامه عشق آباد را که شامل ساخت و ساز کریدور حمل و نقل بین پکن و لندن می شود ، امضا کردند. طرف ترکمنی به طور همزمان همگرایی مجموعه حمل و نقل خود با سیستم های بین المللی را تسریع کرده و در حال تبدیل شدن به عضو تفاهم نامه های بین المللی ساده سازی نقل و انتقالات در چارچوب راه آهن بزرگ ترانس آسیاست. عشق آباد به احتمال زیاد در مسئله جذب محموله های چینی در صدد برقراری روابط ریلی با چین (ضمن دور زدن قزاقستان) است. در این راستا، مسئله راه اندازی مسیر الترناتیو قزاقستان تحت عنوان راه آهن "چین- قرقیزستان- ازبکستان" با اتصال ترکمنستان به آن به مسئله ای ضروری تبدیل شده است. سال 2018 ؛ سال "ترکمنستان- قلب جاده ابریشم بزرگ" اعلام شده است که همچنین تمایل عشق آباد برای الحاق به پروژه چین را نشان می دهد[7]. این در حالیست که تغییر جو منطقه ای در آسیای مرکزی نمی تواند توسط مقامات ترکمنستان نادیده گرفته شود. عشق آباد از گرم شدن قابل توجه روابط بین جمهوری ها ی منطقه استفاده کرده و تصمیم گرفته برای حل و فصل مشکلات خود روابط نزدیک تری با همسایگان برقرار کند. اولا، دولت ترکمنستان امکان انجام تلاش های مشترک برای مقابله با گسترش بیشتر سرمایه چین و نفوذ سیاسی در منطقه را غیرممکن نمی داند. ثانیا، در راستای عملی شدن پروژه راه آهن چین-قرقیزستان-ازبکستان فرصتی برای پیوستن به آن به وجود می آید. هم پکن و هم تاشکند به وضوح اعتراف می کنند که تمایل دارند مسیر راه آهن را تا ترکمنستان ادامه داده و از طریق آن به خزر و از طریق ایران به خلیج فارس راه یابند. ثالثا، اگر گفت و گوها در مورد از سرگیری سیستم متحد انرژی آسیای مرکزی وارد مرحله عملی شوند، عشق آباد قطعا نمی خواهد عقب بماند. در حال حاضر، تمام کشورهای منطقه به وضوح اعتراف می کنند که اقدامات صورت گرفته در سال های گذشته پیرامون حل و فصل مشکلات آب-انرژی نتایج قابل ملاحظه ای نداشته است. اگر توافقی با همسایگان صورت نگیرد، بحران آب در وهله اول در قزاقستان و ازبکستان اجتناب ناپذیر است. بنابراین، مسئله راه اندازی گفت و گوی کامل در مورد از سر گیری سیستم متحد انرژی آسیای مرکزی به مسئله ای ضروری تبدیل شده است. در این مرحله، علاوه بر تاجیکستان و قرقیزستان که از کمبود انرژی در فصل زمستان رنج می برند، ازبکستان و ترکمنستان هم از طرح از سرگیری سیستم متحد انرژی آسیای مرکزی حمایت خواهند کرد. عشق آباد به دلیل وابستگی یک جانبه به چین اخیرا به همگرایی عمیق تر با همسایگان آسیای مرکزی علاقمند شده است. علاوه بر این، ترکمنستان به پروژه های حوزه حمل و نقل هم علاقمند است. عشق آباد با افتتاح راه آهن چین-قزاقستان-ترکمنستان-ایران در سال 2015 به کوتاه ترین مسیر تحویل محموله ها از چین به کشورهای خلیج فارس تبدیل شده است. ترکمنستان سود قابل توجهی از ترانزیت از طریق این مسیر دریافت می کند. علاوه بر پروژه راه آهن، افزایش ظرفیت عبور جاده ها از طریق قلمروی ترکمنستان به سمت قزاقستان هم قابلیتی امید بخش به نظر می رسد. در این راستا، پروژه گسترش کریدور حمل و نقل "اروپای غربی-غرب چین" به سمت کشورهای خلیج فارس در دستور کار قرار دارد. بدین منظور راه اندازی جاده های بیشتری بین قزاقستان و ترکمنستان در برنامه قرار گرفته است. لازم به ذکر است که در حال حاضر، در مرز قزاقستان- قرقیزستان تنها ایست بازرسی خودرو "تمیر- بابا" فعالیت دارد. مطالب فوق الذکر بدان معنا نیست که عشق آباد سیاست خارجی خود را به شدت تغییر داده و روابط نزدیکی با همسایگانش برقرار کرده است. در جریان برگزاری نشست های رهبران کشورهای آسیای مرکزی در آستانه مشخص شد که باز بودن سیاست خارجی ترکمنستان انگیزه ها و محدودیت های واضحی دارد. رهبران 4 کشور آسیای مرکزی در آستانه گرد آمده و آینده منطقه واحد آسیای مرکزی را مورد بحث و گفتمان قرار می دادند. اما رئیس جمهور ترکمنستان ترجیح می داد از کشورهای مهمی مانند کویت و امارات متحده عربی دیدن کند. چرا که چشم اندازهای همکاری منطقه ای در آسیای مرکزی برای ترکمنستان خیلی جالب نبودند. نتایج بی طرفی به رژیم ترکمنستان این امکان را می دهد زنده بماند. اما در عین حال، به شدت مانع توسعه آینده آن می شود. بدین ترتیب، ترکمنستان علی رغم داشتن ششمین جایگاه در جهان از نظر ذخایر گاز طبیعی و داشتن 5 مسیر پرقابلیت صادرات گاز در حال حاضر، تنها از مسیر چینی استفاده کرده و سالانه حدود 30 میلیارد متر معکب گاز به چین صادر می کند. این یک واقعیت عینی است. در شرایطی که اجرای تاپی و خط لوله گاز ترانس کاسپین یک چشم انداز بلند مدت بوده و مسیرهای صادراتی به ایران و روسیه مسدود شده اند چین تنها چشم انداز است. چین هم با کاهش قابل توجه قیمت مواد خام و افزایش حضور خود در دیگر بخش های اقتصاد ترکمنستان به طرز ماهرانه ای از این فرصت استفاده می کند. چنین وضعیتی طبیعتا نمی تواند باب طبع عشق آباد باشد. از این رو بعید نیست که سیاست انزوطلبی اجرا شده توسط مقامات فعلی ترکمنستان به تدریج کاهش یابد. در صورت بسته بودن و محدودیت و همچنین عدم موفقیت پروژه های متعدد اقتصادی خارجی، وجود جایگزین برای باز بودن کشور کمتر است. سیاست خارجی بازتر امکان بهبود فضای اقتصادی در کشور و یافتن محرک های جدید رشد را فراهم می آورد. ازبکستان با فضای باز شده کنونی را که به طرز ماهرانه ای با واقعیت های جدید توسعه منطقه ای سازگار شده است ، می توان یک نمونه موفق در این امر نامید. منابع: [1]https://www.imf.org/ru/News/Articles/2017/06/16/pr17226-imf-executive-board-concludes-2017-article-iv-consultation-with-turkmenistan [2] کشورهای شرکت کننده پروژه تاپی به آغاز ساخت و ساز بخش افغانی خط لوله گاز اشاره کردند - 23.02.2018. http://afghanistan.ru/doc/118857.html [3] قربان قلی بردیمحمداف نتایج سفرهای صورت گرفته به کویت و امارات متحده عربی را بسیار عالی ارزیابی کرد. http://www.oilgas.gov.tm/blog/1770/gurbanguly-berdymuhamedov-vysoko-ocenil-itogi-zavershivshihsya-vizitov-v-kuveit-i-oae [4] طالبان تصمیم گرفتند از جنگ امتناع ورزند. https://lenta.ru/news/2018/03/05/make_money_not_war/ [5]Making Sense of Trump at War: Ramping Up in Afghanistan, Scaling Back in Syria https://www.worldpoliticsreview.com/articles/24485/making-sense-of-trump-at-war-ramping-up-in-afghanistan-scaling-back-in-syria [6] بردیمحمداف با روحانی دیدار کرد، اما این دیدار بر بدهی ایران تاثیری نداشت. 20.03.2018 https://eadaily.com/ru/news/2018/03/20/berdymuhamedov-vstretilsya-s-rouhani-no-na-dolg-irana-eto-ne-povliyalo [7] در ترکمنستان سال 2018 سال "ترکمنستان-قلب جاده ابریشم" اعلام شد.