ایران شرقی 14 شهريور 1398 ساعت 12:08 http://easterniran.com/fa/doc/interview/2064/ -------------------------------------------------- مصاحبه ایران شرقی با کارشناس روس مسائل سیاسی-امنیتی عنوان : نظری بر تاثیرات صلح احتمالی طالبان و آمریکا بر منطقه آسیای مرکزی -------------------------------------------------- متن : ایران شرقی/ مقدمه: در روزهای گذشته بررسی و رصد اخبار مربوط به تحولات صلح در افغانستان، حکایت از احتمال به نتیجه رسیدن بخشی از گفتگوهای صلح میان گروه طالبان و آمریکا به عنوان مقدمه ای برای گفتگوهای نهایی بین الافغانی دارد. موضوعی که می تواند بر کشورهای منطقه و از جمله آسیای مرکزی تاثیراتی بهمراه داشته باشد. مناطق جنوبی آسیای مرکزی که در مجاورت مرزهای ازبکستان، ترکمنستان و تاجیکستان با افغانستان واقع است، همواره یکی از مناطق با احتمال بالای بحران تلقی می گردد. طالبان در سال های گذشته علاوه بر ایجاد ناامنی در نزدیکی مرزهای کشورهای آسیای مرکزی، زمینه ساز تجمع و فعالیت دیگر گروه های افراطی نیز بود که این مسئله به یکی از مهمترین دغدغه های امنیتی مقامات کشورهای هم مرز با افغانستان نیز تبدیل شده است. اکنون و همزمان با نزدیک شدن به انعقاد توافقنامه احتمالی صلح طالبان با آمریکا، شائبه هایی در خصوص آینده امنیت مرزهای جنوبی آسیای مرکزی بوجود آمده است. همچنان که، نحوه مواجهه دولت های این منطقه با گروه طالبان قدرت یافته، از جمله دیگر ابهامات شرایط موجود خواهد بود. برای بررسی بیشتر ابعاد این موضوع، موسسه ایران شرقی با دکتر الکساندر کنیازف پژوهشگر مسائل سیاسی-امنیتی آسیای مرکزی گفتگویی انجام داده که در ادامه مشروح آن را می خوانید: ایران شرقی: این روزها صحبت هایی مبنی بر اعلام نهایی توافق آمریکا و طالبان در خصوص موضوع صلح افغانستان شنیده می شود. به نظر شما، کشورهای آسیای مرکزی نسبت به این رویداد چه نگاهی خواهند داشت؟ کنیازف- باید دو نوع واکنش احتمالی کشورهای آسیای مرکزی را نسبت به این رویداد بررسی کرد. واکنش رسمی در چارچوب دیپلماسی سنتی؛ که صرفا مثبت خواهد بود. اما در واقع، مواضع کشورهای منطقه با یکدیگر متفاوت خواهد بود و تمام آن مواضع، با اظهارات نمایندگان رسمی این کشورها تطابق نخواهد داشت. می توان با اطمینان گفت که به عنوان مثال، قزاقستان بیشتر موقعیت ناظر را خواهد داشت. قزاقستان معتقد است که حل و فصل مسئله افغانستان یک فرآیند بسیار پیچیده است که با یک صلح تمام عیار به پایان خواهد رسید. قزاقستان منافع پایدار خود را در افغانستان دارد که هم با فضای بازار افغانستان، هم با سرمایه گذاری احتمالی و هم با مشارکت در پروژه های زیرساختی در ارتباط است. حتی علی رغم بی ثباتی طولانی مدت افغانستان، قزاقستان در امور این کشور مداخله می کند (مانند، عرضه بسیاری از کالاها، به ویژه گندم و آرد؛ ترانزیت کالاها از روسیه و چین و آموزش دانشجویان افغانی در قزاقستان). اما برای انجام فعالیت جدی تر و گسترده تر در افغانستان، هیچ شرایطی وجود ندارد و تفاهم نامه آمریکا با طالبان این شرایط را ایجاد نخواهد کرد. از دیدگاه من، موضع قرقیزستان که هیچ منافع واقعی در افغانستان نداشته و هیچ ظرفیت همکاری در آن وجود ندارد، چندان جالب نیست. قرقیزستان هیچ علاقه ای به بازار نداشته و هیچ استراتژی برای توسعه خود ندارد. در مورد تاجیکستان هم باید گفت که بازار انرژی و چشم اندازهای ترانزیت برق (کاسا 1000) و امکان ترانزیت افغانستان در مسیر پاکستان و ایران مورد توجه و علاقه خاص این کشور قرار دارد. اما عامل قومی- سیاسی تاثیر خاصی بر مسئله افغانستان در جامعه تاجیکستان دارد. تفاهم نامه آمریکا با طالبان تقویت نقش عامل پشتون را در افغانستان در نظر دارد که ممکن است باعث نگرانی تاجیکستان شود. واکنش های احتمالی ازبکستان و ترکمنستان بسیار جالب است. هر دو کشور ازبکستان تا حد زیاد و ترکمنستان تا حد کم چندین سال است که تامین کننده منافع امریکا و برخی از دیگر منافع غرب؛ هم در افغانستان و هم در فضای گسترده تر هستند: ازبکستان در کل منطقه و ترکمنستان در منطقه خزر. هر دو کشور به اجرای برخی از پروژه هایی که قادرند آنها را وارد سطح جدید توسعه کنند و به منابع درآمدهای اصلی تبدیل شوند، بسیار امیدوار هستند. یکی از این پروژه ها برای عشق آباد پروژه خط لوله گاز تاپی است. برای ازبکستان هم می توان به پروژه های ریلی در مسیر پاکستان- هند و همچنین به سمت هرات با دسترسی به ایران و خلیج فارس، عرضه برق به افغانستان و تصرف بازار افغانستان اشاره کرد. تاشکند به همکاری با طالبانِ تحت حمایت آمریکا امید زیادی دارد. از آنجا که نباید از آمریکا انتظار سرمایه گذاری را داشت، دولت ازبکستان باورنکردنی ترین (فانتزی ترین) ایده ها را در این مورد بیان کرده است: اخیرا عبدالعزیز کامل اف، وزیر خارجه ازبکستان خاطرنشان کرد: سرمایه گذاران افغانی بودجه و امکانات زیادی در اختیار دارند. در حال حاضر، میلیاردرهای افغانی در امارات متحده عربی در حال گشت و گذار هستند. آنها برای کار با ما اعلام آمادگی کرده اند. حمایت تاشکند و عشق آباد از این تفاهم نامه بدون شک انگیزه هایی را برای فعالیت آنها در افغانستان ایجاد می کند. در حال حاضر، در تاشکند در این مورد که میرضیایف طراح و مولف تمام فرآیندهای مذاکرات در افغانستان بوده است صحبت می شود. در واقع تاشکند، فعالیت مذاکراتی آمریکا را تشویق و ترغیب کرده است. ایران شرقی: گروه طالبان با امضای توافق صلح در مدیریت افغانستان سهم خواهد گرفت. به نظر شما تعاملات احتمالی کشورهای آسیای مرکزی با این گروه چگونه خواهد بود؟ کنیازف- بسیاری از پایتخت های آسیای مرکزی با طالبان ارتباط داشته اند. در اواخر سال های 1990- اوایل سال های 2000 تاشکند، عشق آباد و پایتخت قزاقستان به دنبال تماس و ارتباط با طالبان آن زمان بودند. ترکمنستان با ارائه کمک های اقتصادی و نظامی جدی به دولت طالبان، از روابط با آن حمایت می کرد. تاشکند به طور جدی برای احیای روابط دیپلماتیک با کابل طالبان اعلام آمادگی کرده بود. عبدالعزیز کامل اف، تنها مقام عالی رتبه در میان تمام کشورهای مستقل مشترک المنافع بود که در سال 2000 به برگزاری مذاکرات مستقیم با ملا عمر در قندهار پرداخت. بنابراین، آسیای مرکزی با به قدرت رسیدن طالبان مشکلی نخواهد داشت. من فکر می کنم حتی بین برخی از کشورهای آسیای مرکزی، برای تبدیل شدن به شریکِ منطقه ایِ اصلیِ دولتِ طالبان در افغانستان، نوعی رقابت بوجود خواهد آمد. عشق آباد نیز سعی دارد در این مسئله با تاشکند رقابت کند، هر چند موفقیتش بعید است. ایران شرقی: مشارکت طالبان به عنوان یک سازمان مذهبی و نظامی - سیاسی در قدرت چه تاثیری روی سازمان های مذهبی و به ویژه گروه های افراطی در آسیای مرکزی خواهد داشت؟ کنیازف- از دیدگاه من، سازش بین طالبان و آمریکا و به قدرت رسیدن طالبان وضعیت بسیار پیچیده و نگران کننده ای را در این مسئله نه تنها در افغانستان، بلکه در کشورهای همسایه ایجاد می کند. از دیدگاه رادیکال ها و افراط گرایان در کشورهای آسیای مرکزی، آن بخش از طالبان که به قدرت برسد، خائن خواهد بود. برای افراط گرایان در کشورهای آسیای مرکزی، طالبان همواره نماد جهاد و تکفیر بوده است که تاثیر مستقیمی بر محافل رادیکال و افراطی محلی ندارد. احتمالا، خیانت طالبان بیشتر یک عامل ایدئولوژیک، اما بسیار جدی خواهد بود. این تفاهم نامه، به معنای شکست موقت نیروهای جهادی خواهد بود. اما این شکست از لحاظ ایدئولوژیک بهانه ای برای توقف مبارزه نخواهد بود. در ایدئولوژی محافل افراطی رادیکال، شکست، بیشتر، یک بهانه برای مبارزه جدید است تا توقف مبارزه. من فکر می کنم که پیرامون این مسئله کلیشه های تبلیغاتی جدیدی بوجود خواهد آمد که می تواند کار استخدام و اقدامات تبلیغاتی رادیکال ها را به میزان قابل توجهی تشدید کنند. ایران شرقی: در شرایطی که صلح بین آمریکا و طالبان اتفاق بیفتد، تکلیف هزاران نیروی افراطی که در گروه های دیگر و یا همکار با طالبان هستند، چه خواهد شد؟ همچنین به نظر شما، آن دسته از نیروهای طالبان که خواستار پیوستن به مذاکرات صلح نیستند، چه راهبردی در پیش خواهند گرفت و این امر چه تبعاتی برای امنیت منطقه خواهد داشت؟ کنیازف- مشروعیت بخشیدن به برخی از طالبان، مابقی آنها را رادیکالیزه خواهد کرد. می توان با اطمینان گفت که تفاهم نامه آمریکا با طالبان همگرایی مجدد سیستماتیک طالبان معمولی و گروه های کوچک را در جامعه افغانستان در نظر ندارد. این بدان معناست که تلاش برای همگرایی مجدد برخی از شبه نظامیان در سطح پایین (سطح مردم) ماهیت نامنظم خواهد داشت و درگیری های جدید را در افغانستان ایجاد خواهد کرد. این فرآیند در مناطقی با جمعیت غیرپشتون اهمیت خاصی بدست آورده و درگیری های قومی جدید را ایجاد می کند. چنین اتفاق مشابهی دو سال پیش، پس از انعقاد قرارداد با حکمتیار رخ داد. برخی از شبه نظامیان وی وارد گروه حقانی شدند، برخی در گروه های دیگر پراکنده شدند، برخی به گروه داعش پیوستند و ... . این فرآیند با تفاهم نامه جدید، به طور جدی تقویت خواهد شد. بنابراین، می توان از جانب گروهک هایی که به طور مستقل فعالیت داشته و یا فعلا با طالبان تعامل دارند، در انتظار تقویت فعالیت جدید بود. بدون شک، این تفاهم نامه به شدت کل این جامعه افراطی را تقویت خواهد کرد. این فرآیند ممکن است موقعیت های گروه های موجود داعش را در افغانستان که برخی از طالبان به آنها خواهند پیوست، تا حد زیادی تقویت کند. نکته مهم دیگر این است که هیچ ضمانتی وجود ندارد که رهبران مشروع طالبان و فرماندهان آنها مدیریت بخشی از گروه های خود را از دست بدهند. بنابراین، موقعیت های فرماندهی آنها ممکن است به صورت پنهانی حفظ شود. و این ابزاری برای آنها در فرآیند تقویت موقعیت های خود و پیشبرد آنها به سمت تسلط کامل در کشور خواهد بود. فعلا موقعیت اپوزیسیون مشروع افغانستان در این راستا کاملا مشخص نیست. البته هم نیروهای سیاسی همکار اشرف غنی و هم اپوزیسیون مشروع، از جمله اپوزیسیون قومی، تحت نفوذ آمریکا قرار دارند و در اکثر موارد توسط آمریکا مدیریت می شوند. اما نباید عامل عینی خروج موقت یا دائمی بازیگر سیاست افغانستان را از کنترل آمریکا غیرممکن دانست. احزاب قومی- سیاسی ممکن است از خود استقلال نشان دهند. به طور کلی، ساختار نظامی- سیاسی بسیار پیچیده خواهد شد. ایران شرقی: همواره موضوع امنیت در مرزهای جنوبی کشورهای آسیای مرکزی یکی از دغدغه های این کشورها بوده است. صلح احتمالی طالبان و آمریکا تا کجا مانع تهدیدات از دهلیز افغانستان برای منطقه خواهد شد؟ کنیازف- انعقاد تفاهم نامه بین طالبان و آمریکا ارتباط مستقیمی با تامین امنیت کشورهای آسیای مرکزی از جانب افغانستان ندارد. این تفاهم نامه به هیچ وجه بر تولید، فرآوری و صدور مواد مخدر تاثیر ندارد. ممکن است در این حوزه نوعی تقسیم مجدد دارایی ها یا حوزه های کنترل صورت گیرد، اما بعید است که این مسئله برای کشورهای منطقه اهمیتی داشته باشد. طالبان پشتون هرگز یک تهدید مستقیم نظامی برای کشورهای منطقه نبوده است. مسئله امنیت همواره در راستای ناتوانی دولت افغانستان برای کنترل کشور قرار داشته و همین امر امکان استقرار دیگر گروه های تروریستی و افراطی را در افغانستان، به ویژه در شمال کشور فراهم آورده است. در سال های 1990 که طالبان بخش اعظم کشور، از جمله مناطق مرزی با آسیای مرکزی را کنترل می کردند، ائتلاف هایی بین "طالبان" و "القاعده"، "طالبان" و جنبش اسلامی ازبکستان ایجاد شد. اما این ائتلاف ها ماهیت تاکتیکی و کوتاه مدت داشتند. تفاهم نامه آمریکا با طالبان به هیچ وجه بر حضور این گروهک ها در افغانستان تاثیر ندارد، چرا که امضای تفاهم نامه به هیچ وجه ایجاد نهادهای دولتی موثر را در کشور در نظر ندارد. بالعکس، بدیهی ترین پیامد این تفاهم نامه - بی نظمی و هرج و مرز نظامی- سیاسی روزافزون و در حال تغییر خواهد بود. علاوه بر این، من معتقدم که این گروهک ها به صورت کاملا مستقل فعالیت نکرده، نمی کنند و نخواهند کرد. تمام آنها کم و بیش با مراکز خارجی در ارتباط بوده و به عنوان ابزاری برای فشار بر کشورهای مبداء آنها (تاجیکستان، ازبکستان و غیره) مورد استفاده قرار می گیرند. ایران شرقی: استراتژی پیوند آسیای مرکزی با آسیای جنوبی از جمله جدی ترین احتمالات تلاش آمریکا برای صلح با طالبان دانسته می شود. نظر کشورهای منطقه با این استراتژی آمریکایی چگونه خواهد بود؟ کنیازف- در سال های 2007-2006 قزاقستان تنها کشور آسیای مرکزی بود که مشارکت خود را در پروژه "آسیای مرکزی بزرگ" رسما تایید کرد. با این حال، در حال حاضر، می توان درک کرد که این اقدام یک مانور دیپلماتیک ساده برای نشان دادن وفاداری نسبت به استراتژی های آمریکا و عدم وابستگی خود به روسیه بوده است. تلاش های فعلی برای اجرای پروژه "1+5" همان پروژه به روز شده "آسیای مرکزی بزرگ" است. در حال حاضر، می توان ازبکستان را آشکارترین حامی این پروژه به روز شده در نظر گرفت که سعی دارد با پروژه آمریکا همراه شود و در عین حال، منافع خود را محقق کند. این گونه همگرایی برای دولت ازبکستان، یک فرصت مناسب برای پیشبرد رهبری خود در منطقه است. همگرایی در جنوب باعث می شود که ازبکستان به بازارهای جدید دست یابد. من نگرش واقعی را نسبت به این طرح ها در دیگر کشورهای منطقه بسیار محتاطانه ارزیابی می کنم. کشورهای آسیای مرکزی شرایط عینی را برای همکاری سازنده در چارچوب 5 کشور پساشوروی ندارند. بنابراین، اگر آنها به روابط نزدیک با آسیای جنوبی علاقه داشته باشند، این علاقه در اکثر موارد ماهیت محلی خواهد داشت. مشارکت در پروژه های حمل و نقل چین، یک انگیزه غیرمستقیم برای علاقه کشورهای منطقه به مسیر جنوبی است. کشورهای آسیای مرکزی همانند سابق "سیاست چند محوری" خود را اجرا کرده و در تلاش برای تنوع بخشی به مسیرهای وابستگی خارجی روزافزون خود هستند. ایران شرقی: به نظر شما روسیه، چین، ایران و پاکستان نسبت به صلح بین آمریکا و طالبان چه نگاهی خواهند داشت؟ کنیازف- ممکن است روسیه فعالیت دیپلماتیک خود را در افغانستان متوقف کند و بیشتر بر وضعیت امنیت در شمال افغانستان متمرکز شود و در عین حال، اقداماتی را برای تقویت نفوذ خود در این حوزه، بویژه در تاجیکستان و همچنین در ازبکستان و احتمالا در ترکمنستان انجام دهد. با این حال، تقابل با آمریکا پیرامون موضوع افغانستان ادامه خواهد یافت. ممکن است این تقابل با گذشت زمان و در صورت پیامدهای منفی تفاهم نامه وخیم تر شود. در این راستا، ایران تنها متحد برای روسیه است، چرا که منافع هر دو کشور در اینجا به طور کامل با هم تطابق دارد. نه مسکو و نه تهران از فرمول خروج نیروهای آمریکایی در عرض چند سال و ایجاد هرج و مرج اجتناب ناپذیر در کشور راضی نخواهند بود. بخصوص که فعالیت گروهک های افراطی و تروریستی حفظ شده، مطمئنا دارای جهت گیری ضد ایرانی و ضدروسی در راستای منافع صاحبان خارجی آنها خواهد بود. سیاست چین وقیحانه تر است. چین سعی دارد از طریق ارتباطات خود در پاکستان منافع و پروژه های خود را محقق کرده و با دولت طالبان در کابل ارتباط برقرار کند. شاید این سیاست در جایی موفق باشد، اما به طور کلی، چین هیچ فرصتی برای اجرای پروژه های خود دریافت نخواهد کرد و این امر پایه و اساسی برای اختلافات بعدی با سیاست آمریکا در افغانستان خواهد بود. در هر صورت، سازش سه جانبه انتزاعی بین آمریکا، روسیه و چین پیرامون مسئله افغانستان کاملا غیرممکن است. من هیچ دلیل و بهانه ای برای تغییر سیاست ایران در رابطه با افغانستان پس از اجرای تفاهم نامه طالبان با آمریکا نمی بینم. یکی از شروط طالبان برای تفاهم نامه، عدم استفاده آمریکا از قلمروی افغانستان علیه دیگر کشورها بود. اما حتی طالبان پس از رسیدن به قدرت، کشور را به میزان لازم کنترل نخواهد کرد و به مشکلات خود خواهد پرداخت. من فکر می کنم که وضعیت حوزه امنیت برای ایران اساسا تغییری نخواهد کرد. سیاست پاکستان هم از لحاظ استراتژیک تغییری نخواهد کرد. پاکستان یک ابزار بسیار مناسب برای نفوذ در افغانستان است، بنابراین، دوگانگی سیاست آن (بین منافع چین از یک سو و منافع آمریکا و متحدانش از سوی دیگر) حفظ خواهد شد. علاوه بر این، بسیاری از نخبگان پاکستان منافع شخصی خود را در وضعیت افغانستان دارند که ممکن است با منافع چین،آمریکا و دیگر کشورها ترکیب شود. ایران شرقی: و سؤال آخر، آیا می توان روی این حساب کرد که امضای توافق بین آمریکا و طالبان باعث پایان جنگ در افغانستان و بازگشت آرامش به منطقه خواهد شد؟ کنیازف- من فکر می کنم که این پدیده ها با هم ارتباط متقابل ندارند. امضای تفاهم نامه بین آمریکا و طالبان، یکی از مراحل استراتژی آمریکا برای منطقه بزرگی است که افغانستان و همسایگانش را در بر می گیرد و ادامه جنگ در افغانستان، یکی از مولفه های مهم این استراتژی آمریکایی است. انتهای مطلب/