ایران شرقی 29 خرداد 1398 ساعت 12:46 http://easterniran.com/fa/doc/interview/1986/ -------------------------------------------------- گفتگو با کارشناس آکادمی علوم افغانستان عنوان : بررسی تعامل احتمالی آمریکا، چین و روسیه در پازل افغانستان -------------------------------------------------- به نظر می‌رسد، آمریکا در پی کاهش نقش نظامی خود در افغانستان است و به منظور دست کشیدن طالبان از جنگ، حاضر است امتیازاتی را به این گروه و پاکستان اعطا کند. در چنین شرایطی، روسیه و چین که اوضاع افغانستان را از نزدیک رصد می‌کنند، می‌توانند به عنوان فاکتورهای تسهیل کننده این امر عمل کنند. با آگاهی به این نیازمندی واشنگتن، مسکو و پکن بر این باورند که آمریکا نقش فراموش و انکار شده‌ این دو کشور در افغانستان را به آن‌ها بازمی‌گرداند اما ما به ازای آن از این دو قدرت کلان انتظار دارد تا در مدیریت اوضاع افغانستان به واشنگتن کمک کنند و اجازه ندهند منافع آمریکا در افغانستان به خطر افتد. متن : ایران شرقی/ تجربه نشان داده که نوع بازی، رقابت و یا تعامل کشورها و قدرت های جهانی و منطقه ای در حوزه ها و مناطق مختلف، متفاوت بوده است. در این بین، جدای از رقابت های بزرگی که هم اکنون میان آمریکا، چین، روسیه، هند، پاکستان و... در سطح جهانی و منطقه ای وجود دارد، به نظر می رسد وضعیت در افغانستان و نوع کنش این کنش گران در حوزه تحولات این کشور کمی متفاوت است. هر چند در دو دهه گذشته درگیری ها و جنگ های نیابتی متفاوتی میان این قدرت ها در افغانستان رخ داده است اما نشانه هایی از تعامل برخی بازیگران با یکدیگر دیده می شود و گویی تعاملی که در سال 2001 شکل گرفته بود، اکنون به نحوی دیگر بین برخی بازیگران در حال شکل گیری است. به منظور بررسی تحولات ایجاد شده در رفتار برخی بازیگران صحنه افغانستان، موسسه مطالعات ایران شرقی گفتگوی تفصیلی با عبدالشکور سالنگی انجام داده است. سالنگی کارشناس ارشد روابط بین الملل و پژوهشگر در آکادمی علوم افغانستان است که در سال های اخیر در حوزه تحولات روسیه و هم چنین آسیای مرکزی، پژوهش های مختلفی را انجام داده است. در این گفتگو آخرین تحولات صلح افغانستان در زمینه رقابت ها و تعاملات جهانی و منطقه ای، به ویژه در محور سه قدرت آمریکا، روسیه و چین بررسی شده است. همچنین نقش هند، پاکستان و ایران نیز مورد واکاوی قرار گرفته است. سئوال: با اعلام خروج نظامیان آمریکایی از افغانستان، شاهد تکاپوی قدرت های بزرگ و منطقه ای در پرونده افغانستان هستیم؛ چین و روسیه بیش از قبل درگیر روند صلح افغانستان شده و شاهد همکاری این دو قدرت با ایالات متحده در این حوزه هستیم. شما همکاری روسیه و چین با آمریکا در افغانستان را چگونه تفسیر می کنید؟ سالنگی: بحث اساسی این است که آمریکایی ها پس از توافق احتمالی با طالبان چه برنامه ای در افغانستان خواهند داشت؟ احتمالا نه روس ها، نه چینی ها و شاید هیچ بازیگر دیگری برنامه آمریکا برای افغانستان پس از صلح با طالبان را به درستی نمی داند؟ آیا حضور نظامی آمریکا در افغانستان ادامه دارد یا این که امتیازاتی به طالبان خواهد داد؟ تصور می رود آمریکایی ها نقش نظامی خود در افغانستان را کاهش دهند و در این تقلیل حضور در افغانستان، به طالبان امتیازهایی داده می شود تا دست از جنگ بردارند، هم چنین امتیاز قابل توجهی مطابق خواست پاکستان به این کشور داده می شود. در چنین شرایطی، روس ها و چینی ها که از گذشته اوضاع افغانستان را رصد می کردند، امروز هم تحولات افغانستان را از نزدیک دنبال می کنند. آمریکا تمایلی ندارد روسیه و چین در افغانستان نقش پر رنگی داشته باشند. بالطبع این دو کشور در تکاپو هستند تا به منظور احراز موقعیت، جای خالی آمریکا در افغانستان را پر کنند. روس ها و چینی ها احساس می کنند آمریکا در پی پایان دادن به جنگ افغانستان است و آن ها تنها گزینه هایی هستند که می توانند آمریکا را یاری کنند. مسکو و پکن بر این باورند که آمریکا نقش فراموش و انکار شده این دو کشور در افغانستان را به آن ها برمی گرداند. در قبال این اعطای نقش، آمریکا نیاز به تضمین دارد. این تضمین بُعد نظامی ندارد تا به آمریکا تعهد دهند طالبان دیگر به روی شما آتش نمی گشاید، بلکه تضمین این است که روسیه و چین، با هم مدیریت اوضاع افغانستان را به دست گیرند و اجازه ندهند این کشور به مکانی تبدیل شود که به منافع آمریکا آسیب بزند. سئوال: با توجه به نوع درگیری که چین و روسیه در نظام بین الملل با آمریکا دارند، به خصوص بحث مسائل اقتصادی با چین و منازعات کلان سیاسی و امنیتی با روسیه، فکر می کنید آیا واقعا این همکاری در افغانستان شکل می گیرد؟ سالنگی: وضعیت افغانستان تا حدودی نسبت به سایر کشورها و موضوعاتی که روسیه، چین و آمریکا با هم رقابت می کنند، تفاوت دارد. آمریکا در افغانستان نیازمند همکاری کشورهای دیگر است، زیرا بدون همکاری، وضعیت افغانستان به همین گونه باقی خواهد ماند و جنگ آمریکا ادامه خواهد داشت. در طول سال های گذشته، چین و روسیه باید حضور آمریکا در افغانستان را می پذیرفتند، پرونده افغانستان وضعیتی را ایجاد کرد که چین و روسیه از روی ناچاری وادار به همکاری با آمریکا بودند زیرا در فقدان نقش آمریکا در افغانستان، به دلیل مجاورت افغانستان با چین و روسیه، هر دو کشور آسیب جدی می دیدند. از این روی نیاز به درک همکاری بین قدرت ها در افغانستان امری اجتناب ناپذیر و دو سویه است. امروزه درک نیاز به همکاری بیش از پیش افزایش یافته است و واشنگتن به همکاری قدرت های منطقه ای نیزمعتقد شده است. سئوال: در بحث روند صلح، روسیه پیش از این، روندی موازی با روند آمریکا روی دست داشت و تلاش داشت نگرانی های خود را از رویکرد آمریکا بیان کند. این مسئله چگونه قابل تبیین است؟ سالنگی: مواضعی که روس ها تاکنون در مقابل آمریکایی ها گرفته اند، به نحوی تدافعی بوده است. روس ها از آمریکایی ها انتظار داشتند بدون ملاحظاتی که در سطح جهانی با یکدیگر دارند، امتیازاتی در زمین افغانستان به آن ها داده شود؛ به عبارتی دیگر، مسکو انتظار داشت که واشنگتن امتیاز از دست رفته و فراموش شده این کشور در افغانستان را بازگرداند که چنین نشد. در نتیجه روس ها راه دیگری را جستجو کردند و طبیعتا این راه تا حدودی کارساز شد. روس ها به طالبان نزدیک شدند و روند صلحی روسی را آغاز کردند اما می دانستند که این روند بدون حضور آمریکا به سرانجام نمی رسد. روس ها روندی را تحت عنوان ابزار فشار ایجاد کردند تا آمریکا را وادار کنند در زمین افغانستان به آنها امتیاز دهد. اوضاع به گونه ای است که آمریکایی ها نوع رابطه خود با روس ها و حتی چینی ها در افغانستان را جدا از رابطه خود در سطح جهانی دانسته و اگر در پی صلح در افغانستان باشند، باید امتیازاتی را برای این کشورها پرداخته و آنها را با روند خود هم سو سازند. سئوال: با توجه به تحلیل شما، باید در ماه های آینده شاهد همکاری بیشتری بین روسیه و چین با آمریکا در روند صلح افغانستان بود؟ سالنگی: بله؛ مواضع روس ها در دو سالی که گذشت، نسبت به آمریکایی ها در افغانستان خصمانه شد، و در مقابل آمریکایی ها به چنین تصمیمی رسیدند. این دو کشور اتهام هایی به هم دیگر در افغانستان وارد کردند؛ پیام هایی را منتقل می کردند که سطح نارضایتی آنها را نشان می داد. به عنوان مثال روس ها می گفتند که بالگردهای ناشناس در افغانستان تردد دارند، آمریکایی ها نمی خواهند جنگ افغانستان به سرانجام برسد و در مقابل، آمریکایی ها هم اتهام های کلانی، نه از طرف دستگاه دیپلماسی این کشور بلکه از سوی نظامیان آمریکایی به روس ها وارد می کردند؛ اتهاماتی از قبیل حمایت از طالبان و استفاده از سلاح روسی توسط طالبان. هر چند شاید اکثر این اتهامات واهی باشد، اما برای این که نشان دهند به چه میزان مواضع آنها از یکدیگر دور است، این اتهامات را به کار می بردند. اما امروزه دیده می شود که این اتهامات به طور کامل رفع شده و نگاه روس ها به آمریکایی ها در زمین افغانستان کاملا تغییر کرده است. بعد از نشست مسکو، چندین دور مذاکره در قطر بین طالبان و آمریکا انجام شد، اما به رغم آن که نتیجه ای حاصل شد، روس ها همانند گذشته موضع خصمانه و انتقادی در پیش نگرفتند و حتی از این روند حمایت کردند. چینی ها هم طبیعتا به عنوان طرفی که فقط ناظر قضایا است، به این روند خوش بین بوده و خواهان به سرانجام رسیدن روند هستند. سئوال: روسیه در طول سال های گذشته به خصوص حول محور تحولات خاورمیانه، آسیای مرکزی و جنوب آسیا یک بازیگر در سایه بوده، اما تحولات سوریه و پس از آن افغانستان؛ نشان داد که روسیه به یک بازیگر اصلی و مقتدر تبدیل شده و سیاست خاص خود را در برابر سیاست آمریکا پی می گیرد. واقعا چه اتفاقی افتاده است؟ سالنگی: به موازات افزایش قدرت در هر کشوری، نقش و دخالت آن کشور در فضای بین الملل بیشتر می شود. شما اگر رفتار روسیه را از فروپاشی شوروی به این طرف ملاحظه کنید، این کشور را حال بازسازی قدرت خود می بینید که در بعد نظامی پررنگ تر و در بعد اقتصادی برجسته بوده و این بازسازی قدرت، توانسته زمینه مانوری را برای این کشور در سطح بین المللی فراهم کند. روس ها در تاریخ بیست و چند ساله خود جهش هایی داشته اند که نشان می دهد قدرت آنها افزایش داشته و به دنبال آن، مطالبات آن ها در سطح جهانی نیز افزایش پیدا کرده است. روس ها پس از بازسازی قدرت خود، احساس کردند که فضای بین الملل برای نشان دادن نقش مسکو، مساعد است و طبیعتا این کار را کردند، ولی آن ها نه مانند اتحاد جماهیر شوروی که در هر جایی پول و امکانات خود را بدون این که نتیجه ای برای آن متصور باشد، به مصرف می رساند، بلکه فقط پیرامون موضوعات خاصی که می تواند برای آنها نتیجه ای دهد، وارد عمل شدند؛ مثل موضوع سوریه و اوکراین. روس ها در افغانستان در مقابل آمریکایی ها نمی ایستند؛ چون ایستادن قاطعانه در افغانستان علیه آمریکا، به خود آنها نیز ضربه وارد می کند، به این دلیل، روس ها برنامه ریزی شده علیه آمریکایی ها اقدام می کنند و امتیازی که خواهان آن هستند در همان حد می باشد. سئوال: در دو دهه اخیر تلاش واشنگتن این بوده نظمی را در منطقه از آسیای مرکزی گرفته تا جنوب آسیا شکل دهد که در آن منافع ایالات متحده محور و اساس باشد. آیا تکاپوی بازیگران مختلف را می توان حمل بر پایان این نظم و حرکت به سوی نظم نوین تلقی کرد؟ نظم منطقه ای جدید پساآمریکایی! سالنگی: آمریکا در حال حاضر و مطابق پیش بینی های کارشناسان در حوزه روابط بین الملل، قدرت بی رقیب در جهان است، یا حداقل در سال های اخیر قدرتی ظهور نکرده که بتواند هم طراز با آمریکا باشد. ظرفیت و توان آمریکا فعلا به گونه ای است که روس ها و چینی ها این را می پذیرند که بدون حضور آمریکا در هیچ منطقه ای از جهان، نمی توانند یک مدیریت امنیتی جداگانه یا یک حوزه مستقل را ایجاد کنند، چون فضای بعد از جنگ سرد و فروپاشی شوروی، گسترش حضور آمریکا را در پی داشته و این گسترش به صورت شبکه ای، همانند یک بیماری سرطانی نفوذ کرده و گسترش یافته که نمی توان آن را از بین برد، حتی شاید بدون حضور آمریکا، مشکلات منطقه ای و امنیتی به آن شکلی که باید باشد، وجود نداشته و از این جهت حضور آمریکا در این مناطق توسط این کشورها به عنوان یکی از بازیگران کلیدی پذیرفته شده است. در این بین، کاری که کشورهایی مانند روسیه و چین انجام می دهند، اخراج آمریکا از این مناطق نیست، چون در توانایی آنها نیست، زیرا امکان ندارد روسیه و چین بدون آمریکا بتوانند در این مناطق یک نظم جدید را بازسازی کنند. بر این اساس، تلاش این کشورها بر این است که حضور آمریکا را به عنوان یک بازیگر مهم در این مناطق بپذیرند، ولی این حضور نباید لجام گسیخته و هژمونیک باشد؛ به این دلیل تلاش های روسیه و چینبا این هدف است که به ایالات متحده آمریکا اجازه ندهند در این حوزه به صورت یک جانبه عمل کند، بلکه می خواهند مدیریت جمعی ایجاد شود. به باور این کشورها، آن ها نمی توانند حضور آمریکایی ها در منطقه را انکار کرده و علیه آن اقدام نمایند، ولی حداقل آمریکا باید این مناطق را به عنوان حوزه نفوذ سنتی این کشورها به رسمیت بشناسد و در یک تعامل برد ـ برد مشترکا سود ببرند؛ در غیر این صورت آمریکا نمی تواند سودی که انتظار دارد، به دست آورد. لذا مسئله نظم جدیدی که روس ها و چینی ها در پی ایجاد آن در منطقه هستند، بدون حضور آمریکا امکان پذیر نیست، شاید در سیاست های آرمانی آنها چنین انتظاری وجود داشته باشد، ولی در حال حاظر و به صورت واقع بینانه، آمریکا بخشی از محیط امنیتی، سیاسی و اقتصادی منطقه است، مسکو و پکن نیز در صدد به رسمیت شناختن این حضور هستند تا آمریکا منافع این کشورها را فراموش نکند و به رسمیت بشناسد. سئوال: در کنار بحث هایی که بین آمریکا و قدرت های منطقه وجود دارد، تعامل یا رقابت بین قدرت های منطقه ای در روند صلح افغانستان حائز اهمیت است. در هفته های اخیر شاهد سفر نماینده ویژه چین در امور افغانستان به هند بودیم و دو طرف توافق کردند در روند صلح افغانستان همکاری داشته باشند. در مباحث کلان، رقابت سینوایندیا مطرح است و هند را نماینده بلوک آمریکایی در آسیا می دانند. آیا افغانستان می تواند میدان همکاری بین این دو قدرت آسیایی باشد؟ سالنگی: هندی ها و چینی ها مواضع خصمانه ای فراروی یکدیگر در افغانستان نمی بینند، یا به عبارت دیگر، این دو کشور در قضیه افغانستان برخورد امنیتی با یکدیگر نداشته؛ برعکس یک افغانستان صلح آمیز، ولو این که کاملا در اختیار هند یا چین باشد، می تواند برای هر دو کشور مفید باشد. برای چینی ها چون افغانستان همسایه آسیای مرکزی است و از این طریق می توانند پروژه های خود را به سمت جنوب آسیا و آسیای غربی به خصوص ایران دنبال کنند، دارای اهمیت است. تصور هندی ها این است که افغانستان صلح آمیز می تواند حداقل گروه های تروریستی که در منطقه فعال است را خنثی سازد و از طرف دیگر، بحث پاکستان هم برای این کشور مطرح است. اما به نظر من هندی ها بیش از یک افغانستان صلح آمیز، این انتظار را دارند که بتوانند در این کشور حضور داشته و هم از طریق افغانستان به کشورهای آسیای مرکزی که از هند جدا افتاده است، دسترسی پیدا کنند. بر این اساس، هر دو کشور نه در رقابت خصمانه، بلکه در یک رقابت دوستانه قرار دارند و با هم رقابت و بازی می کنند؛ بدین دلیل، افغانستان صلح آمیز می تواند برای هر دو کشور مفید باشد. فراتر از این، هندی ها از لحاظ تاریخی با افغانستان روابط دوستانه داشته و پیوندهای دوستی دو کشور به گونه ای است که هیچ کسی نمی تواند خللی در آن ایجاد کند؛ پس برای هندی ها خیلی مهم نیست چه نظامی در افغانستان روی کار باشد و روابط سیاسی این کشور با چه کشوری خوب باشد، زیرا در هر حالتی هم چنان جایگاه خود را در افغانستان خواهند داشت. نقش چینی ها نیز به خصوص در آسیا در دهه های اخیر یک نقش کاملا پررنگ و اجتناب ناپذیر بوده است. چینی ها به لحاظ اقتصادی در حال منبسط شدن هستند و بسیاری از کشورها زمینه حضور چین را در خاک خود داوطلبانه فراهم می کنند. پس یک افغانستان صلح آمیز می تواند بیشتر برای چینی ها مفید واقع شود. چینی ها با دید اقتصادی به افغانستان می نگرند که آن دید اقتصادی می تواند موضوعات امنیتی را هم در بر گیرد. هندی ها با همان پیش فرض گذشته که با افغانستان دارند، به این کشور نگاه می کنند؛ لذا تلاش هر دو کشور این است تا روندهایی را تقویت کنند که حداقل به ایجاد آرامش در افغانستان بیانجامد و بتوانند در فردای آن، برنامه هایی را که در افغانستان مد نظر دارند، دنبال کنند. سئوال: بر خلاف تحرکات دیپلماتیک دیگر کشورهای مهم در عرصه افغانستان، هند به عنوان یکی از بازیگران کلیدی، نقش فعالی ندارد. هند در کجای کار قرار دارد؟ نگاه دهلی به روند صلح کنونی در افغانستان چیست؟ سالنگی: این طرح آمریکایی ها که کشورهای هم سو با آن ها مانند هند بتوانند در آینده به عنوان یک متحد کلان در آسیا نقش آفرینی کنند و جایگاه سایر قدرت های منطقه ای را تضعیف کنند، قابل پذیرش نیست. هندی ها در حال حاضر در حدی نیستند که بتوانند با چینی ها رقابت کنند. واشنگتن تمایل داشت تا با دادن نقش و امتیاز بیشتر به هند و با توجه به پیوند دیرینه بین افغانستان و این کشور، الگوی دموکراسی هندی را در افغانستان ایجاد کند و این الگو بتواند عامل پیوند بین دو کشور گردد اما این طرح نقش بر آب شد. آمریکا به این درک رسید که پاکستان اثرگذارترین بازیگر در افغانستان است و در صورت اعطای امتیازات کلان به هند، اسلام آباد در مقابل واشنگتن خواهد ایستاد. امروزه پاکستانی ها به آمریکا ثابت کرده اند به هر میزانی که نقش هند را در افغانستان افزایش دهد، به همان میزان مشکلاتی برای آمریکایی ها ایجاد خواهد شد. به دلیل پاشنه آشیل آمریکا در جنگ افغانستان، واشنگتن مجبور است علیه اسلام آباد موضع سختی اتخاذ نکند. از همین روی، واشنگتن شیوه بازی را تغییر داد تا در قبال اعطای امتیازاتی به پاکستان، آتش جنگ در افغانستان فروکش کند. هر چند که این سیاست خلاف منافع هند است، اما تاکنون دهلی سکوت کرده است. در حالی که در استراتژی جنوب آسیای ترامپ، هند جایگاه رفیعی داشت و جایگاه فرو ریخته فعلی برای هندی ها قابل پذیرش نیست. اما با این وجود، دهلی وضعیت موجود را تحمل می کند و خواهان حل بحران افغانستان از هر مجرایی است زیرا هند معتقد است که این کشور هیچ گاه جایگاه خود را در افغانستان از دست نمی دهد. شاید پاکستانی ها در کوتاه مدت و یا به صورت فوری امتیازات زیادی دریافت کنند، اما در آینده افغانستان کشور متحد هند خواهد بود. دلیل دیگر عدم واکنش هندی ها در برابر آمریکایی ها، مطالبه امتیازات کلان دهلی از واشنگتن است. یکی از آن امتیازات، سرمایه گذاری بزرگ آمریکا در هند است. از سوی دیگر، هندی ها می توانند از قِبَل دوستی با آمریکا منافع زیادی در سطح جهانی کسب کنند به این دلیل بحث افغانستان آن قدر ارزشمند نیست که لازم باشد هندی ها علیه آمریکایی ها موضع بگیرند. سئوال: نقش کشورهای همسایه به خصوص ایران و پاکستان در روند صلح افغانستان چیست و یا چه باید باشد. به نظر شما روند صلح در این کشور به شکلی پیش می رود که همراهی همه قدرت های منطقه ای را به دنبال داشته باشد؟ سالنگی: آن چیزی که می توانیم به عنوان فرضیه اصلی مطرح کنیم، این است که آمریکایی ها دوست ندارند به جمهوری اسلامی ایران در افغانستان نقش دهند. البته بحث ما از این نقش کمی متفاوت است؛ نقشی که فعلا ایران در افغانستان دارد؛ گسترش روز افزون سطح مبادلات تجاری و هم چنین حضور فرهنگی و اجتماعی اجتناب ناپذیر است. این موضوع برای آمریکا مهم نیست و خللی به حضور آمریکا در افغانستان وارد نمی کند اما در سطح کلان، آمریکا تمایلی ندارد به ایرانی ها فرصت نقش آفرینی در مذاکرات صلح با طالبان و یا فرصت مشارکت در نظام سازی افغانستان را بدهند. آمریکا نمی خواهد با ایران که به صورت آشکار در سطح منطقه و جهان در مقابل هم قرار دارند، مذاکره کند و نتیجه ای حاصل شود که بر اساس آن منافع ایران در افغانستان تأمین شود. تاکنون تمایلی به نفش آفرینی ایران در افغانستان نشان نداده اند. آن چه مهم است، نقش پاکستان است. پاکستانی ها تا زمانی که به خواست های خود در افغانستان نرسند، به آمریکایی ها اجازه نمی دهند در این کشور آسوده باشند. افغانستان و پاکستان برای آمریکا از نظر ژئوپلیتیکی حائز اهمیت است. بزرگترین مطالبه پاکستان از آمریکا این است که اگر افغانستان را در کنار این کشور می خواهد، باید زمینه حضور بیشتر پاکستان را در این کشور فراهم کند تا خاطر آنها، از آن چه نقش احتمالی هند در افغانستان باشد، آسوده شود. البته آمریکایی ها در بحث داخلی افغانستان و پاکستان دخالت زیادی نمی کنند، ولی آن چه که برای آن ها مهم است، این که چقدر فضای داخلی افغانستان امتیازاتی را که احتمالا آمریکا به پاکستان می پردازد، می پذیرد؛ چون فضای افغانستان پاکستان ستیز است (که البته تا حدودی سوءاستفاده هایی از آن می شود). در صورتی که تنها راه در افغانستان امتیاز دادن به پاکستان باشد تا آتش جنگ طالبان علیه آمریکا خاموش شود، آمریکایی ها این امتیاز را به پاکستان می پردازند و برای دولت افغانستان هم راهی جز پذیرفتن چنین وضعیتی وجود ندارد. ایران از طریق مذاکره با طالبان تلاش می کند نشان دهد که یک طرف مسأله است و نسبت به قضایای افغانستان بی اعتنا و بی رغبت نیست اما تلاش تهران در راستای کسب امتیاز از طریق طالبان تا حدی بیهوده است، زیرا طالبان تمایل ندارد در آینده، جواب گوی ایران باشد. با وجود تماس ایران با طالبان، میل تهران بر این است که در دولت افغانستان نفوذ داشته باشد که طبیعتا تا حدی نفوذ دارد. لازم به ذکر است که جریان های دیگری هم در افغانستان حضور دارند که زمینه تأمین منافع ایران را فراهم می کنند. بر این باور هستم که ایرانی ها بیشتر روی گروه های فروملی نظام افغانستان حساب باز کرده اند. از سوی دیگر، تعاملات دو کشور در بخش اقتصادی و فرهنگی و حتی سیاسی، ورای آن چه که ما در مذاکرات طالبان تصور کنیم، هم چنان وجود دارد و روز به روز در حال افزایش است. حتی علی رغم فشارهایی که آمریکایی ها بر کشورهای دیگر وارد می کنند، و تا حدودی به صورت غیرمستقیم به دولت افغانستان هم دیکته می کنند؛ میزان مبادلات تجاری ایران و افغانستان در حال افزایش است، ایران فعلا نخستین شریک تجاری افغانستان بوده، و همین طور پیرامون مسائل فرهنگی، نقش پررنگی دارد؛ به این دلیل، تلاش ایرانی ها در افغانستان در مسیر مذاکرات برای این نیست که شاید آمریکایی ها یک کرسی به این کشور در مذاکرات دهند، چون نه آمریکایی ها چنین احساس نیازی می کنند و نه ایرانی ها چنین توقعی دارند؛ بر این اساس، تلاشی که ایرانی ها می کنند، بیشتر نزدیک شدن به دولت افغانستان و همچنین گرم نگه داشتن فضای روابط دوستانه که از گذشته وجود داشته است. بخش دوم: سئوالات در زمینه مسائل داخلی افغانستان و روند صلح سئوال: در آخرین دور مذاکرات طالبان و آمریکا، پیام های کوتاه طرفین مذاکرات، نشان داد که از روند مذاکرات راضی به نظر می رسند، اما هیچ نشانی از توافق بر سر مسائلی که مذاکره می کنند، دیده نمی شود. شما چشم انداز مذاکرات را چگونه می بینید؟ سالنگی: آمریکا در جریان مذاکرات 3 محور را مد نظر دارد که باید به آن دست یابد؛ 1ـ حامد کرزی در اواخر دولت خود، برخلاف گذشته در برابر آمریکا ایستاد، به نحوی که یک جبهه علیه آمریکایی ها ایجاد کرد اما دولت وحدت ملی آن جبهه را شکست و امروز هیچ کسی به آمریکایی ها نمی گوید که در افغانستان چه می کند؟ روزانه اگر صدها بالگرد هم از سوی آمریکایی ها در آسمان کابل پرواز کند، کسی نمی پرسد که چرا این بالگردها در افغانستان به پرواز در می آیند بر این اساس، دقیقا انتظار اول آمریکایی ها از طالبان این است؛ هر امتیازی که این گروه مطالبه می کند، بپردازد، اما طالبان نگویند که آمریکایی ها در افغانستان چه باید کنند و چه نباید انجام دهند! فعلا طالبان به این درخواست تن نداده و این که مذاکرات طول کشیده، بیشتر به همین دلیل است. 2ـ بحث دیگر این است که طالبان چه مطالباتی در افغانستان دارند و این مطالبات چه ضربه ای به منافع و وجهه آمریکا وارد می کند؟ در بحث وجهه آمریکا، آمریکایی ها به دنبال این هستند که این جنگ 18 ساله، نباید به گونه ای پایان یابد که هزینه های انجام شده آمریکایی ها هدر رود؛ برای آمریکایی ها قابل قبول نیست تا یک افغانستان باز در اختیار یک دولت تقریبا غیردموکراتیک قرار گیرد چون نمی توانند خود را در چنین دولتی دخیل ببینند. آمریکا بیشتر به دولت هایی نظر دارد که ظاهرا دموکراسی باشند. اگر طالبان حاضر شدند که این دموکراسی و آزادی را بپذیرند، شاید مذاکرات زودتر به نتیجه برسد. اما طالبان می پذیرند که در آینده مانند حکمتیار در مورد مسائل مختلف در افغانستان چشم پوشی کنند. امروزه حکمتیار در کابل حضور دارد و در قبال رسانه، آزادی بیان و نقش زنان انتقاد ندارد. طالبان هم به این موضع حکمتیار می رسند. اما نکته مهم این است که طالبان با توجه به وضعیت جنگی موجود و روحیه جهادی پیروان خود، فضا را برای چنین امری مناسب نمی دانند، لذا در پی وقت کشی هستند تا روند مذاکرات برای پیروان این گروه عادی شود. در غیر این صورت، اعلام توافق با آمریکا، منجر به گشایش جبهه جدیدی از ناراضیان این گروه خواهد شد. 3ـ بحث سومی را که تقریبا برای طالبان و دولت آمریکا بسیار مهم است، ساختار سیاسی موجود در افغانستان است. طالبان با توجه به وضعی که در افغانستان دارند، نمی توانند به یک توافق زود هنگام تن دهند، چون عملا در میدان جنگ حضور دارند و مشکلی بر آنها وارد نیست؛ و از لحاظ سیاسی نیز در موقعیتی قرار دارند که می توانند به هر جای دنیا سفر کنند و مستقیما با آمریکایی ها وارد مذاکره شوند. هر دو طرف زمان مذاکرات را طولانی می کنند تا امتیازات بیشتری را کسب کنند. این امتیازات در جنگ وجود ندارد؛ بلکه بحث، بحث سیاسی و جبهه، جبهه سیاسی است، به این دلیل هر دو طرف تمایل ندارند که این مسأله زود به نتیجه برسد، چون هر دو انتظاراتی دارند که اگر در کوتاه مدت محقق نشود، بر آنها ضرری وارد نمی شود. سئوال: در مورد بحث خروج نیروهای آمریکایی و ناتو از افغانستان فکر می کنید دو طرف روی چه محورهایی مذاکره می کنند و به چه توافقی می توانند برسند؟ سالنگی: ماهیت این مذاکرات خلاف آن چیزی است که در رسانه ها پخش می شود و از طرف طالبان شایعه می گردد، البته بیشتر یک بازخورد داخلی برای پیروان طالبان وجود دارد و به همین صورت این فضا در رسانه ها و محافل سیاسی افغانستان ساخته شده است. طالبان هیچ وقت نمی خواهند آمریکایی ها به طور کامل از افغانستان خارج شوند و دلایل آن عبارتند از: 1ـ اول آن که اگر طالبان امتیازی دریافت کند و در افغانستان نیروی نظامی کلانی وجود نداشته باشد، چه کسی می تواند عملی شدن آن را ضمانت کند؟ به عنون مثال حکمتیار پس از مصالحه با آمریکا و اخذ تضمین، با وجود دشمنان متعدد، آزادانه در کابل حضور دارد. بر همین اساس، حضور آمریکا در افغانستان برای تضمین امتیازات طالبان ضروری است. 2ـ مسأله دوم این که کشورهای دیگر به ویژه روسیه، چین و حتی پاکستان، نمی خواهند آمریکا از افغانستان خارج شود؛ چون در صورت نبود آمریکا در افغانستان، هیچ نیرویی نمی تواند از وقوع یک جنگ تمام عیار داخلی بین گروه های داخل نظام و طالبان جلوگیری کند. 3ـ از سوی دیگر آمریکا نیز فضا را برای خروج از افغانستان مساعد نمی بیند؛ در حال حاضر حضور آمریکا در افغانستان یک پذیرش جهانی دارد، یک نیاز منطقه ای است و دیگران این را درک می کنند. روس ها و کشورهای دیگر می دانند اگر آمریکا در افغانستان نبود، قضیه پارلمان افغانستان می توانست به یک جنگ داخلی تبدیل شود و نمونه دیگر این موضوع انتخابات سال 2014 بود که حتما افغانستان را به یک جنگ داخلی سوق می داد. به این دلیل بحث خروج آمریکا که توسط طالبان و خود این کشور مطرح می شود، بیشتر یک بحث رسانه ای است، خروج نظامی آمریکا از افغانستان خیلی در توافقات مد نظر نیست و شاید در مورد آن بحث زیادی صورت نگیرد، ولی آمریکایی ها این موضوع را مد نظر دارند و طالبان هم می دانند که به هر میزانی که جنگ در افغانستان کم شود، آمریکایی ها دیگر نیازی به حضور نظامی در افغانستان نمی بینند. در این بین، بهانه ای را هم که آمریکایی ها مطرح می کنند و شاید طالبان هم بپذیرند، این است که می گویند ما در آینده علیه داعش مبارزه می کنیم، یا حتی خلیل زاد گفته است توافق با طالبان به معنای ختم جنگ در افغانستان نیست؛ این موضوعات پیش زمینه ها و مقدمات چیزی است که آمریکا حضور خود در افغانستان را برای رهبران طالبان توجیه می کند. سئوال: پس فکر می کنید آمریکایی ها مصمم هستند انتخابات ریاست جمهوری در مهر ماه برگزار شود، یا ممکن است شرایط دیگری را اعلام کنند که انتخابات به نوعیبه تعویق افتد؟ سالنگی: اوضاع افغانستان خیلی قابل پیش بینی نیست و نمی توانیم پیش بینی کنیم که دقیقا چه اتفاقی می افتد، ولی به نظر من آمریکایی ها دوست ندارند انتخابات ریاست جمهوری افغانستان را امسال برگزار کنند، چون اگر انتخابات برگزار شود، هزینه اضافی برای موضوعی است که امکان دارد سوددهی آن بسیار اندک باشد. ولی از طرف دیگر آمریکا به دنبال این است که دولت افغانستان را متقاعد سازد بخشی از خواست طالبان که تعلیق دولت موجود است را بپذیرد. این در حالی است که در داخل افغانستان برخی تمایل برای ایجاد اداره موقتی را بیان کرده اند. تعداد زیادی از سران سیاسی و جهادی در این طیف قرار دارند. و البته اشرف غنی رئیس جمهور کنونی، نگران است که اگر اداره موقت را بپذیرد، طبیعتا در آن اداره هیچ جایگاهی نخواهد داشت. در چنین شرایطی فعلا واشنگتن بر سر دو راهی قرار گرفته است. اگر اداره موقت را پیش از موعد اعلام کند، ممکن است منجر به ایجادچالش هایی در این کشور گردد و از سویی اگر دولت کنونی به کار خود ادامه دهد، طالبان آن را نمی پذیرد. به همین دلیل، بهترین راه این است که انتخابات صوری برگزار کند که نتیجه این انتخابات، باز دوباره اختیار را به خود آمریکایی ها می دهد، ولی این انتخابات بعید است بزودی برگزار شود؛ زیرا آمریکا در پی وقت کشی است تا امتیاز بیشتری کسب کند. سئوال: سئوال محوری دیگر این است که طالبان چه می خواهند؟ آیا طالبان طرحی برای دولت پسا صلح به طور مستقیم یا غیرمستقیم با دیگر طرف ها به اشتراک گذاشته اند؟ به نظر شما تصور طالبان از دولت پسا صلح چیست و چه فاکتورهایی در آن می تواند وجود داشته باشد؟ سالنگی: چیزی که در طالبان دیده می شود، تغییر است؛ تغییر خیلی بنیادین. آن چه مشخص است، زمان نسل اول طالبان و چهره هایی مثل ملا عمر به پایان رسیده، آن ها دیگر قدرت مانور ندارند، اما طالبان که من نسل دوم می گویم؛ نسلی است که فضای بین المللی، منطقه ای و داخلی افغانستان را خوب رصد و ارزیابی می کند، این نسل به این نتیجه رسیده که نمی شود یک دولت قرون وسطایی را در افغانستان روی کار آورند، این نسل از طالبان، نظامی را در افغانستان می طلبند که با روندهایی که در جهان وجود دارد، منطبق باشد؛ یعنی نظامی که به نحوی دموکراسی را پذیرفته باشد، نظام جمهوری و مردم سالاری بوده و حقوق تمام مردم و اقوام در آن در نظر گرفته شود، حتی حضور زنان به صورت فعلی که شکل افراطی هم دارد را می پذیرند. ما در کمتر کشوری به اندازه افغانستان که ادعای اسلامی دارد، می بینیم که تا این اندازه برای زن ها فرصت نقش آفرینی داده می شود. امروز در رسانه های افغانستان می بینید که زن ها به هر شکلی که دوست دارند، ظاهر می شوند و اکثر مجاهدین مانند حکمتیار نظاره گر این وضع هستند، طبیعتا طالبان هم چنین چیزی را تحمل خواهند کرد. آنچه که طالبان خیلی بر آن پافشاری دارند، میزان قدرتی است که به دست می آورند. در دوره پسا صلح، طالبان برای این که نشان دهند به آرمان های اسلامی خود وفادار هستند، بیشتر بر روی نهادهای عدلی و قضایی و قانون سازی انگشت می گذارند تا حداقل وانمود کنند هم چنان می خواهند نظام و قوانین را اسلامی سازند. بحث تغییر قانون اساسی هم بیشتر در همین چارچوب مطرح می شود. بر اساس آنچه که قبلا در طرح RAND بازتاب یافته، طالبان می خواهند فیلتری در آینده ایجاد کنند که در آن علمای افغانستان حضور داشته باشند و از آن طریق، قوانین فیلتر شود؛ چیزی که در جمهوری اسلامی ایران به نام شورای نگهبان و مجمع تشخیص مصلحت نظام وجود دارد و این ها می خواهند به آن شکل روندهای جدیدی که در افغانستان می آید را به نظر خود اسلامیزه سازند، و الا طالبان نه به فکر برپایی امارت هستند و نه هم فرصت و فضای تحقق چنین چیزی را در خود می بینند. انتهای مطلب/