ایران شرقی 25 ارديبهشت 1397 ساعت 13:22 http://easterniran.com/fa/doc/analysis/1373/ -------------------------------------------------- ساختارهای قدرت در کشورهای آسیای مرکزی عنوان : تجزیه و تحلیل وضعیت سیاسی در قرقیزستان -------------------------------------------------- متن : ایران شرقی/ بخش تحقیق و پژوهش موسسه مطالعات آسیای مرکزی و افغانستان اختلافات و تناقضات اصلی بین ژئنبیک اف و آتامبایف را باید از طریق تجزیه و تحلیل ساختار جامعه قرقیزستان بررسی کرد. در همین راستا، عوامل زیر اهمیت بسیار زیادی دارند: 1- یکی از این عوامل، ساختار قبیله ای جامعه و به ویژه نخبگان سیاسی است. پایه و اساس تقسیم بندی جامعه را تقسیم بندی به مناطق جنوبی و شمالی تشکیل می دهد، اگرچه در حال حاضر، این تنها تقسیم بندی ممکن نیست. در شرایط روابط متقابل تجاری، ماهیت قبایل تغییر کرده و گروه های مختلف نخبگان بر اساس منافع تجاری و صرف نظر از اصالتشان متحد می شوند. نخبگان جنوبی قرقیزستان (خانواده ژئنبیک اف هم جزو همین نخبگان است) نسبت به نخبگان شمالی (آتامبایف و تیمش) تمایل بیشتری به انحصارسازی قدرت و تمایل کمتری به تقسیم جمعی قدرت دارند. در همین راستا، خانواده قربان بیک باقیف، رئیس جمهور سابق که در عرض 5 سال تمام جریانات مالی اصلی، فرصت های تجاری، قدرت سیاسی و مدیریت ساختارهای امنیتی را تحت کنترل خود درآورد، یک نمونه آشکار به شمار می رود. خانواده ژئنبیک اف هم خواستار چنین الگویی است. پس از انتخاب ژئنبیک اف به عنوان رئیس جمهور، نقشه ها و برنامه های آتامبایف نقش برآب شد، چرا که وی از ابتدا چنین عاملی را (تمایل به انحصارسازی قدرت) در نظر نگرفته بود. آتامبایف انتظار داشت که بر مبنای قانون (با توجه به اصلاحات قانون اساسی پس از رفراندوم 4 دسامبر سال 2016 و توزیع مجدد اختیارات بین رئیس جمهور و نخست وزیر) ضمن کنترل دولت صفر اسحاق اف و همچنین مدیریت ساختارهای امنیتی، بتواند اختیارات رئیس جمهور را محدود سازد. در واقع می توان گفت که وی کم رنگ بودن نقش قانون در حوزه سیاست قرقیزستان را در نظر نگرفته بود (هر قانونی می تواند به سادگی به نفع کسی که قدرت را در دست دارد تفسیر شود و تغییر کند). در قرقیزستان، سنت دولت مبتنی بر قانون وجود ندارد. در خود قانون اساسی هم تناقضات زیادی وجود دارد. به همین دلیل، توزیع مجدد اختیارات بین رئیس جمهور، نخست وزیر و گروه های حامی آنها یک واقعیت است. 2- محدودیت منابع در قرقیزستان، اعمال قانون اساسی میان گروه های قبیله ای را بسیار دشوار می سازد. در حال حاضر، الگویی تایید شده است که براساس آن، گروه قبیله ای که قدرت را در دست دارد می تواند به توزیع منابع بپردازد. 3- خدمت در ساختارهای دولتی - منبع اصلی کسب ثروت شخصی از طریق مکانیسم های متنوع فساد است. بنابراین، بی ربط نیست که در تمام رتبه بندی های ثروتمندترین مردم قرقیزستان، اولین رتبه ها را نه تجار، بلکه افرادی در اختیار می گیرند که در طول زندگی خود در سازمان های دولتی کار کرده یا پست های عالی دولتی را در اختیار داشته و دارند. پست دولتی (یا نماینده پارلمان) ابزاری برای دفاع از منافع کسب و کار به شمار می رود. در تمام رتبه بندی های اخیر، اولین رتبه های ثروتمندترین افراد در قرقیزستان را الماس بیک آتامبایف، البیک ابراهیم اف، شهردار بیشکک و ژاتارو ساتیبالدیف، آموربیک بابان اف، جومارت آتوربایف، تمیر ساریف و سارونبای ژئنبیک اف، نخست وزیران دوران ریاست جمهوری آتامبایف در اختیار دارند. در این لیست "بالوت آبیلدایف" و "آکیلبیک ژاپاراف"، وزیران داریی سابق، "رحیم بیک ماترحیم اف"، معاون سابق رئیس کمیته گمرکی، "ملیس تورگانبایف"، وزیر سابق کشور، "عیسی امورکول اف" و "کوبانیچ بیک کولمات اف"، شهرداران سابق بیشکک، "اکرام جان ایلمیان اف" و "کالیکبیک سلطان اف"، مشاور آتامبایف و یک سری از نمایندگان هم حضور دارند. از دست دادن قدرت (و پیوستن به اپوزیسیون) یا به معنای خروج دارایی های اصلی از کشور (مانند آموربیک بابان اف) و یا به معنای توزیع مجدد نفوذ در حوزه های مختلف کسب و کار است که پایه و اساسی برای ثروت اندوزی فاسد و وفاداری به رهبری عالی محسوب می شود. 4- در میان نخبگان سیاسی و اداری قرقیزستان مهم ترین اقدام سیستم حمایتی است. رهبران، به نفع کسانی اقدام می کنند که در رسیدن آنها به این سمت کمک کرده و امکان ثروت اندوزی شخصی شان را فراهم آورده اند. روی کار آمدن رئیس جمهور جدید و انتصابهای مجدد در کادرها بدان معناست که صرف نظر از قانون اساسی، یک ساختار قبیله ای هرمی جدید در حکومت تشکیل و تایید شود که مطابق آن، رئیس جمهور جدید، خانواده وی، شرکای وی و قشر وسیعی از رهبران منصوب شده توسط وی، هسته اصلی آن باشند. با توجه به عواملی که در بالا ذکر شد، از اوایل سال 2018 تمرکز قدرت در دستان رئیس جمهور جدید و قبیله وی و حذف گروه آتامبایف از عرصه سیاست و پست های کلیدی دولتی، روندهای اصلی سیاست داخلی جمهوری قرقیزستان به شمار می روند. ژئنبیک اف در فرآیند تقویت قدرت خود و دور کردن آتامبایف از اهرم های نفوذ، اقداماتی را در جهت جلوگیری از انحلال پارلمان و حذف تدریجی گروه اتامبایف با روش های مختلف انجام می دهد. ژئنبیک اف باید در کوتاه مدت اقداماتی را در جهت تقویت پتانسیل سیاسی خود و اعمال تغییرات در ساختارهای مجری قانون انجام دهد. در ماه فوریه به هنگام انتقاد شدید ژئنبیک اف از رهبران ساختارهای امنیتی، اختلافات و تناقضات زیادی بوجود آمد. ژئنبیک اف قصد دارد تغییراتی را در آینده اعمال کند که مطابق با آنها آتامبایف از تمام امکانات نفوذ در حوزه مدیریت دولتی، کسب و کار و حزب سوسیال دموکرات محروم شود (آتامبایف از طریق فراکسیون این حزب اهمیت خود را در پارلمان حفظ کرده بود). 31 مارس سال 2018 آتامبایف از اقدامات ژئنبیک اف به شدت انتقاد نمود. در حال حاضر، تیم ژئنبیک اف برای تغییر در کادرها آماده شده، اما تصمیم گرفته که این کار را به تدریج انجام دهد. در نتیجه انتقاد از آتامبایف، در ماه آوریل، روسای کمیته دولتی امنیت ملی، دادستانی کل و وزیر کشور تغییر کردند، دولت استعفا داده و دولت جدید تشکیل شد. علاوه بر این، تغییر مدیران (به ویژه در ساختارهای امنیتی) در سطح معاونین و سران بخش های ساختاری در تمام سطوح صورت گرفت. تمام این افراد به نفع ژئنبیک اف و در چارچوب سیستم حمایتی موجود فعالیت می کنند. ژئنبیک اف به کنترل واقعی بر سازمان های مجری قانون، سیستم امنیت دولتی، سیستم دادستانی و وزارت دادگستری دست یافته است. وی از طریق اخراج مقامات سطح متوسط، رهبران سطح عالی را از حمایت لازم محروم ساخته است. این در حالیست که رهبران جدید هم به گروه حامی ژئنبیک اف تبدیل شده اند. در حال حاضر، تجزیه و تحلیل رای گیری در پارلمان برای استعفای جولدوبایف، دادستان کل و اسحاق اف نخست وزیر بسیار مهم است. اکثریت قریب به اتفاق پارلمان از جمله فراکسیون حزب سوسیال دمکرات (حزب اکثریت در پارلمان) به این استعفا رای مثبت دادند. این به معنای شکست کامل برنامه های آتامبایف برای نفوذ در حکومت از طریق ابزارهای پارلمانی است. در حزب سوسیال دمکرات شکاف بوجود آمده است و در حال حاضر، اکثریت قریب به اتفاق نمایندگان پارلمان حامی رئیس جمهور جدید هستند. تقسیم بندی منطقه ای به شمال و جنوب هم در تمام احزاب عضو پارلمان شدت یافته است. ژئنبیک اف برای تغییر نخبگان موثرترین روش - یعنی مبارزه با فساد را انتخاب کرد. با این حال، اعتماد و انتظارات جامعه محدود به زمان است. این اعتماد بلند مدت نخواهد بود. بنابراین ژئنبیک اف باید هر چه سریع تر به انتصاب افراد مورد اعتماد خود در پست های کلیدی مدیریت دولتی بپردازد. در حال حاضر، خانواده (قبیله) ژئنبیک اف با اطمینان در حال تبدیل شدن به قطب سیاسی اصلی کشور است. خانواده ژئنبیک اف اهل جنوب قرقیزستان است. آسیلبیک ژئنبیک اف، برادر کوچک ژئنبیک اف، رئیس سابق مجلس و نماینده فعلی پارلمان از حزب سوسیال دمکرات رهبر پیشرو و برجسته این قبیله به شمار می رود. وی، مدیریت حل و فصل مسائل تاکتیکی عملی را بر عهده داشته و با استفاده از فنون سیاسی بر آنها نظارت دارد. هدف ژئنبیک اف - سلطه در کشور با روش های انعطاف پذیر، تغییرات تدریجی و جلوگیری از درگیری های آشکار است. آتامبایف بر خلاف ژئنبیک اف به درگیری و تغییرات شدید تمایل دارد. از آنجا که ژئنبیک اف احساسات جامعه را در نظر داشته، در کوتاه مدت به حداکثر حمایت اجتماعی دست یافته است. ژئنبیک اف در حال حاضر، باید برای تایید نهایی قدرت خود مسائل زیر را حل و فصل کند: 1- تکمیل تغییر کادرهای ساختارهای امنیتی در نهادهای مرکزی و به ویژه در سطح استان ها، شهرها و مناطق؛ 2- تکمیل تغییر رهبران برخی سازمان های مدیریتی. در این راستا، باید در انتظار تغییر شهردار بیشکک، رئیس بانک ملی و سران استان ها و مناطق بود؛ 3- خنثی سازی مخالفت برخی افراد گروه آتامبایف به ویژه "فرید نیازاف"، رئیس سابق نهاد ریاست جمهوری (وی در حال حاضر، ریاست بنیاد "آوریل" تاسیس شده توسط آتامبایف را بر عهده دارد)، عادل سگیزبایف (رئیس سابق کمیته دولتی امنیت ملی)، صفر اسحاق اف (نخست وزیر سابق) و غیره. بیشتر افراد این لیست را کسانی تشکیل می دهند که در دوران ریاست جمهوری آتامبایف سرمایه کسب کرده و در حال حاضر، از توزیع مجدد دارایی های خود واهمه دارند. در حال حاضر، نسبت به برخی از این افراد اتهامات قضایی وارد شده است (اتهام فساد). همین موضوع امکان حذف آنها از عرصه سیاست و به حداقل رساندن خطرات ناشی از فعالیت آتامبایف را فراهم می آورد. انجام اقدامات سازنده در حوزه اجتماعی- اقتصادی برای حمایت از ثبات اجتماعی و سیاست خود در میان مدت. فعال سازی روابط سیاست خارجی به ویژه با روسیه، قزاقستان و چین. روابط مثبت با روسیه و قزاقستان اهمیت اساسی برای کل حوزه اجتماعی- اقتصادی دارد. ژئنبیک اف می تواند به روابط مثبت با قزاقستان امید داشته باشد، اما برقراری روابط با روسیه کمی دشوارتر است. در محافل روسی، گروه های نفوذی وجود دارند که حامی آتامبایف و مخالف ژئنبیک اف هستند. این مخالفت خط مشی اصلی سیاست روسیه نیست، اما می تواند تاثیر منفی بر تعامل سازنده دولت جدید قرقیزستان با روسیه داشته باشد. آتامبایف هم که از حمایت اجتماعی و سیاسی واقعی در قرقیزستان محروم شده و به حمایت از خارج (به ویژه روسیه و چین) امید دارد، به شدت به این امر علاقه مند است. دیدار آتامبایف با شی جین پینگ، رئیس جمهور چین در 11 آوریل سال 2018 و سفرش به مسکو در آینده نزدیک و انعقاد قرارداد بین حزب سوسیال دمکرات و "روسیه واحد" علاقه و امید آتامبایف به روسیه و چین را نشان می دهد. آتامبایف همچنین با نمایندگان نیروهایی در مسکو که خواستار استفاده از وی به عنوان ابزار نفوذ و فشار بر وضعیت قرقیزستان هستند مذاکرات غیر رسمی برگزار خواهد کرد. دیدار آتامبایف با رئیس جمهور چین ظاهرا یک دیدار رسمی- تشریفاتی به نظر می رسد، اما از نظر آتامبایف به منزله تلاش برای حفظ تصویر بین المللی خود برای رای دهندگان قرقیزستان و همچنین تلاش برای حفظ اهمیت خود به عنوان یک سیاست مدار است. آتامبایف به طور فعال به تشکیل مرکز سیاسی قدرت خود (که مخالف ژئنبیک اف است) می پردازد. اهداف وی عبارتند از: 1- تشکیل یک حزب سیاسی مشروع با کوچک ترین بخش حزب سوسیال دمکرات (که حامی وی باقی مانده است) و جذب حامیان خود از میان افراد ناراضی از سیاست ژئنبیک اف؛ آتامبایف امکان نفوذ در پارلمان را از دست داده است، بنابراین، باید در انتظار انتخابات پارلمانی برنامه ریزی شده برای پاییز سال 2020 باشد. وی در صورت موفقیت می تواند به بازگشت به سیستم دولتی به عنوان رهبر یکی از احزاب پارلمانی و حتی به عنوان رئیس مجلس یا نخست وزیر امید داشته باشد. با این حال، با توجه به تقابل گروه ژئنبیک اف، چنین سناریویی واقع بینانه نیست و یا بسیار بعید است. با توجه به ویژگی های شخصیتی آتامبایف می توان گفت که وی خواستار بازگشت هر چه سریع تر به قدرت است. 2- مصالحه با ژئنبیک اف با حفظ کنترل خود بر دارایی ها و جریانات مالی موجود؛ پیشنهاد چنین مصالحه ای از جانب آتامبایف باید به معنای امتناع آتامبایف از مخالفت فعال باشد. این گزینه هم با توجه به شخصیت آتامبایف و گرایش وی و قبیله اش به سلطه در حوزه های کسب و کار، مالی و سیاسی بعید به نظر می رسد. این گرایش (گرایش به سلطه در حوزه های کسب و کار، مالی و سیاسی) همچنان رو به افزایش بوده و دستیابی به چنین سازشی را غیرممکن می سازد. 3- تشکیل اپوزیسیون رادیکال به منظور استعفای قبل از موعد ژئنبیک اف؛ این سیاست و خط مشی آتامبایف ممکن است مورد حمایت گروه های غرب گرای موجود و سازمان های غیر دولتی قرار گیرد. در این سناریو، نباید استفاده آتامبایف از ساختارهای جنایی و برخی حامیانش از قبیل البیک ابراهیم اف و همچنین تحریک سازمان های مجری قانون به استفاده از زور برای بی اعتبارسازی قدرت فعلی و اقداماتی از این دست را غیرممکن دانست. در میان مدت می توان در انتظار تشکیل اپوزیسیونی بود که به هیچ وجه با آتامبایف در ارتباط نیستند (به ویژه با توجه به تقسیم منطقه ای نخبگان سیاسی و توزیع مجدد دارایی ها و حوزه های نفوذ) . نخبگان سیاسی شمال قرقیزستان قوی تر از نخبگان جنوبی هستند. ممکن است در میان رهبران اپوزیسیون آینده نخبگان سیاسی شمالی چهره های مشهوری مانند عیسی امورکول اف، شهردار سابق بیشکک و نماینده پارلمان و تمیر ساریف، نخست وزیر سابق که مواضع قوی در شمال قرقیزستان داشته و تمایلی به همکاری با ژئنبیک اف و آتامبایف ندارند و همچنین نریمان تولی یف، شهردار سابق بیشکک ظهور یابند. اولین دوره ریاست جمهوری ژئنبیک اف توانایی وی برای تشکیل سیستم پایدار قدرت و مدیریت دولتی را نشان نمی دهد. بنابراین، می توان نتیجه گیری کرد که حذف مستقیم رقبا با استفاده از ابزارهای مختلف، روش اصلی حفظ مواضع ژئنبیک اف در آینده خواهد بود. همین موضوع سیستم سیاسی قرقیزستان را بی ثبات ساخته و در معرض بحران ها و نفوذها قرار می دهد. آتامبایف عامل اصلی بی ثباتی احتمالی در کوتاه مدت است. برنامه های وی برای حفظ حضورش در عرصه سیاست و بازگشت به قدرت می تواند بحران سیاسی جدی را ایجاد کند. سناریوهای اصلی توسعه وضعیت (از نظر ثبات سیاسی) در کوتاه مدت عبارتند از: 1- فقدان حمایت واقعی از آتامبایف در داخل و خارج از کشور، فضای مصالحه و سازش را برای ژئنبیک اف گسترش می دهد و فعالیت آتامبایف، در چارچوب قانون و بدون نقض ثبات در جامعه صورت می گیرد؛ فقدان حمایت از آتامبایف وی را به استفاده از زور برای بازگشت به قدرت تحریک می کند، با این حال، این اقدام از جانب ژئنبیک اف و توسط نیروهای ساختارهای دولتی خنثی خواهد شد. سناریوهای استفاده از زور هرگز مورد حمایت اکثریت قریب به اتفاق جامعه و دیگر نیروهای سیاسی قرار نخواهند گرفت و توسط بازیگران اصلی خارجی مشروعیت نخواهند یافت؛ 2- حکومت، فعالیت بی ثبات کننده آتامبایف را از طریق اعمال تغییرات در قانون، اتهامات و پیگرد قضایی خنثی می سازد. در این صورت دو راه وجود دارد: اولین راه این است که آتامبایف قرقیزستان را ترک کرده و به کشور دیگری برود. این اقدام وی در آینده تاثیر جدی بر وضعیت قرقیزستان نخواهد داشت. دومین راه، محکومیت آتامبایف و استفاده از حکم دادگاه است. 3- آتامبایف در داخل و خارج از کشور مورد حمایت قرار خواهد گرفت و از روش صلح آمیز استفاده خواهد کرد. در اینجا ممکن است تلاش هایی در جهت برگزاری انتخابات پارلمانی قبل از موعد یا فعالیت طولانی مدت اپوزیسیون صورت گیرد. به هر حال، در صورت وقوع هر یک از این سناریوها، آتامبایف به سرعت یا به تدریج در عرصه سیاست به حاشیه رانده خواهد شد و سقوط خواهد کرد.