ایران شرقی 22 اسفند 1398 ساعت 11:56 http://easterniran.com/fa/doc/note/2203/ -------------------------------------------------- تحولات سیاسی قرقیزستان عنوان : آیا بی‌ثباتی‌ جدیدی در انتظار قرقیزستان است؟ -------------------------------------------------- در حال حاضر قرقیزستان به لحاظ شاخص‌های ثبات و پایداری در وضعیت مطلوبی قرار ندارد. حوادث کوی‌تاش ضربه قابل توجهی بر پیکره ثبات سیاسی این کشور وارد آورد و شاخص‌های اجتماعی و اقتصادی نیز ارقام مناسبی را نشان نمی‌دهند. این موضوع طی هفته‌های اخیر، دقیقا هم‌زمان با مشغله‌های داخلی اصلی‌ترین متحدان سیاسی این جمهوری کوچک در آسیای مرکزی شده است. متن : ایران شرقی/ امید رحیمی-پژوهشگر موسسه مطالعات ایران شرقی مقدمه جمهوری های کوچک آسیای مرکزی طی دوره 28 ساله پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی به جهت فقدانِ دولت های کارآمد و عدم برخورداری از مولفه های سخت افزاری کافی در قدرت برای پوشش ناکارآمدی دولت ها در یک سیستم اقتدارگرایانه، همواره با چالشِ بی ثباتی مواجه بوده اند. دوره حدودا 3 ساله بی ثباتی تاجیکستان در پی جنگ داخلی طی بازه 1994 الی 1997، و نیز بی ثباتی های سیاسی 5 ساله در قرقیزستان در پی وقوع انقلاب گل لاله در سال 2005 تا تشکیل دولت انتقالی روزا اتونبایوا، از این دست بی ثباتی ها محسوب می شوند. نکته قابل توجه و تاثیرگذار در این بی ثباتی ها، وجود کاتالیزورهای خارجی در کنار ضعف های داخلی است. تبدیل شکاف های درونی این کشورها به بحران های بی ثبات کننده عمدتا با محوریت یک بازیگر خارجی قدرتمند صورت گرفته است که در نمونه اول می توان بازماندگان حزب کمونیست در مسکو، و در مورد دوم نظریه پردازان انقلاب های رنگی در واشنگتن را در نظر گرفت. اگرچه دو کشور با تجربه ارزشمند و پرهزینه بی ثباتی های پیشین اکنون به ثبات نسبی دست یافته اند، لکن، کم و بیش نشانه هایی از وقوع مجدد بی ثباتی در بازه هایی مشاهده می شود که عمدتا در تعارض منافع بازیگرانِ بزرگ رخ می دهد. بسترهای ایجابی بی ثباتی در قرقیزستان یکی از مهم ترین زمینه های وقوع و تداوم بحران های بی ثبات کننده در جمهوری های کوچک آسیای مرکزی (از جمله قرقیزستان) رسوب چالش های سیاسی و اجتماعی گسترده و فراهم آمدن بسترهای رسیدن این چالش ها به آستانه بحران، است. در قرقیزستان مشخصا مواردی از قبیل شکاف میان شمال و جنوب، مناقشات قومی با ازبک ها، مشکلات مرزی با تاجیکستان و ازبکستان، ضعف در فرایند دولت-ملت سازی، مشکلات و مسائل مهاجرین و مسائل عدیده اقتصادیِ مردم این کشور، همواره به عنوان بسترهای ایجابی بی ثباتی وجود داشته است. بحران سیاسی سال 2019 که نقطه اوج آن را در حوادث کوی تاش دیدیم زمینه ساز ظهور و تشدید شماری از موارد فوق الذکر شده است. پس از پیروزی سورانبای جین بیک اف در انتخابات سال 2017، به مرور زمان، اختلاف نظرها بین او و رئیس جمهور سابق، آلماس بیک آتامبایف که اصلی ترین حامی او در انتخابات بود، شدت گرفت. آتامبایف به وضوح خواهان مدیریت پنهان روندهای کلان و دریافت سهمی از قدرت بود، که جین بیک اف به نظر مخالف این رویه می آمد. در نهایت پس از عدم نتیجه بخشی گفت و گوهای سیاسی، فرایند پاکسازی دولت از چهره های نزدیک به آتامبایف آغاز شده، و اختلاف نظرها جنبه عمومی یافت. در این دوره حزب حاکم سوسیال دموکرات که بیشترین کرسی های پارلمانی را در اختیار داشت نیز به دو گروه - حامیان روسای جمهور سابق و حاضر- تقسیم شد، تاجایی که انشعاب از حزب نیز مطرح گردید. بحرانِ سیاسی دولت زمانی شدت بیشتری گرفت که فرایند برخوردهای حقوقی و قضایی با نزدیکان آتامبایف آغاز شد. در این دوره پس از حذف از صحنه سیاست با هدف اعتبارزدایی از آتامبایف، به عنوان رئیس جمهور دوره ثباتِ قرقیزستان، بسیاری از نزدیکان وی از جمله ساپار ایساکوف، نخست وزیر سابق (در جریان پرونده مدرنیزاسیون نیروگاه حرارتی بیشکک) و آلبیک ابراهیم اف و کوبانچی بیک کولماتوف، دو شهردار سابق بیشکک (در جریان پرونده واگذاری غیرقانونی زمین و موارد مشابه) و حتی ژانتورو استایبالدی اف، دیگر نخست وزیر سابق قرقیزستان، بازداشت و محاکمه شدند. این بحران زمانی به اوج خود رسید که پای خودِ آتامبایف نیز به این موضوعات گشوده شد. با مطرح شدن نخستین اتهامات علیه رئیس جمهور سابق، در یک رویکرد تهاجمی آتامبایف مقابل دوربین های تلویزیونی آمده و موضوع هزینه های انتخاباتی اعلام نشده جین بیک اف در انتخابات را مطرح کرد. پس از آن نیز برخی چهره های حزب سوسیال دموکرات اسنادی را در خصوص نقش اصیل بیک جین بیک اف، برادر رئیس جمهور در تصویب خارج از رویه وام اعطایی به شرکت چینی مجری پروژه مدرنیزاسیون نیروگاه حرارتی بیشکک، منتشر کردند. با این حال هیچ یک از این رویکردها نتیجه ای برای آتامبایف در بر نداشت و با ارسال نخستین احضاریه به وزارت کشور (در پی حوادث مربوط به آزادی غیرقانونی عزیز باتوکایف)، آتامبایف مجبور به فرو رفتن در لاک تدافعی هوادارانش در کوی تاش شد. در نهایت با بی توجهی آتامبایف به احضاریه چهارم و ورود نیروهای ویژه، رئیس جمهور سابق پس از درگیری چند ساعته تسلیم شد. اکنون آتامبایف و بسیاری از حامیان و هوادارانش در پی حوادث کوی تاش بازداشت شده و در زندان به سر می برند. این روندها در حالی بوقوع پیوست که چین و روسیه، دو متحد اصلی قرقیزستان تلویحا حمایت از دولت مستقر را در پیش گرفتند. درحالی که دیدار و گفت و گوی آتامبایف با ولادیمیر پوتین، به نوعی حمایت مسکو از متحد سابق پنداشته شد، اما پس از حوادث کوی تاش معلوم شد که ثباتِ قرقیزستان از درجه اهمیت بالاتری برای روسیه برخوردار است. پکن نیز که در رویکرد محافظه کارانه خود، حتی در خصوص شرکت چینی TBEA سکوت پیشه کرده بود، در قضایای آتامبایف نیز به این روند ادامه داد. به رغم فروکش کردن تنش های جدی حوادث کوی تاش، همچنان محاکمه رئیس جمهور سابق جامعه قرقیزستان را با چالش هایی جدی مواجه می کند که می تواند منجر به بروز بی ثباتی هایی شود. از این منظر می توان ادعا کرد که ثبات نسبی پس از دستگیری آتامبایف به نوعی، آتش زیر خاکستر محسوب می شود. در صورت بروز هر تنش جدی سیاسی، زخم های کهنه قرقیزستان همچون شکاف شمال-جنوب (با توجه به شمالی بودن آتامبایف و جنوبی بودن جین بیک اف)، بحران بدهی ها و احساسات ضدچینی، و بحران های اجتماعی-اقتصادی نیز مجددا سر باز خواهند کرد. تحرکات ایالات متحده رسانه های قرقیز نزدیک به روسیه طی هفته های گذشته گزارشی را مبنی بر انتقال حجم قابل توجهی وجه نقد به سفارت ایالات متحده منتشر کردند. بر اساس ادعاهای مطرح شده، این مبالغ برای حمایت از اپوزوسیون قرقیز و با هدف بی ثباتی قرقیزستان به این کشور منتقل شده است. علی رغم طرح این ادعا، مقامات تاجیک و آمریکایی هر دو سکوت کرده و ترجیح داده اند اظهار نظری در این باره نکنند. همین سکوت نیز تردیدها را در این باره افزایش داده است. بر اساس گزارش رسانه های محلی، در اواخر نوامبر 2019، یک پرواز اختصاصی حاوی محموله ای 880 کیلوگرمی از مبدا ایالات متحده در فرودگاه ماناس بیشکک به زمین می نشیند. بر اساس پروتکل های کنوانسیون حقوق دیپلماتیک وین، دولت قرقیزستان اجازه بازرسی اموال سفارت ایالات متحده را نداشت. نکته جالب توجه دیگر در این زمینه حضور 15 تن از مقامات عالی رتبه سفارت آمریکا در بیشکک در فرودگاه برای تحویل گرفتن و انتقال این محموله است که نشان از اهمیت محتوای آن می باشد. در جریان انتقال این محموله تصاویر شماری از مقامات آمریکایی از جمله داریل توماس، رابط نظامی سفارت، جیمز مک میلان، دبیر دوم یکی از ادارات سفارت آمریکا در بیشکک، اونس کنیا، افسر مسئول اطلاعات سفارت، استفان مایکل، افسر هماهنگ کننده عملیاتی سفارت، لولو آنجلینا، یکی از دیپلمات های سفارت، و شخص دونالد لو، سفیر ایالات متحده در قرقیزستان منتشر شده است. گمانه زنی های اولیه حاکی از آن است که این محموله حاوی حدود 60 میلیون دلار پول نقد بوده است. رسانه های قرقیز ادعا کرده اند که این مبالغ قرار است با هدف حمایت از نیروهای اپوزسیون در جریان انتخابات پارلمانی پیش رو هزینه شود. البته برخی تحلیل ها مبلغ 60 میلیون دلار برای چنین اهدافی در قرقیزستان را بسیار زیاد تلقی کرده و سناریوهایی احتمال انتقال بخش هایی از این وجوه به کشورهای قزاقستان و تاجیکستان را نیز مطرح نموده اند. با این حال همچنان هدف اصلی و نهایی، چگونگی توزیع این پول، نحوه صرف آن و مهم تر از همه، اهداف پشت پرده از این حمایت ها در هاله ای از ابهام قرار دارد. پیش فرض های اولیه فرضیه ایجاد بی ثباتی محدود با هدف گردش نخبگان به نفع غرب و نتیجتا کاهش نفوذ روسیه و چین، را اثبات می کنند. بر اساس گزارش های منتشر شده، تامین مالی گروه های مورد حمایت ایالات متحده در آسیای مرکزی (بویژه قرقیزستان) تاکنون از دو طریق صورت می گرفته است. نخست، از طریق دو مجرای قانونی، یکی مراکز وابسته به خزانه داری آمریکا در چارلستون (ایالت کارولینای جنوبی) و دیگری از سفارت آمریکا در تایلند. نوع دوم نیز در قالب فعالیت های کنسولگری آمریکا در شهر آلماتی (قزاقستان)، به صورت نقدی و در مبالغ محدود تر صورت می گرفته است. با این حال پس از تصویب قانون مبارزه با تامین مالی تروریسم در قرقیزستان که نظارت دولت بر انتقالات مالی بیش از 1 میلیون صوم را ایجاب می کرد، این فرایندهای انتقال مالی از طریق واسطه هایی در اروپا همچون بلژیک، هلند و لوکزامبورگ (نه به صورت مستقیم از طرف ایالات متحده) صورت می گرفت. در نهایت نیز با دشوارتر شدن این فرایندها، گفته می شود مبالغ مذکور به صورت نقدی و فیزیکی جابجا می شوند. تحرکات اخیر ایالات متحده در جریان ناآرامی های هنگ کنگ، که گونه به روز شده انقلاب های رنگی را با مدیریت نهادهایی همچون بنیاد ملی دموکراسی به نمایش گذاشت، باعث نگرانی بسیاری از تحلیل گران شده است. به نظر می رسد این انقلاب ها این بار با هدف مشترک منافع چین، در آسیای مرکزی نیز برنامه هایی را در پیش دارند. تغییرات در کادر دیپلماتیک پیش از این تحولات نیز گمانه زنی هایی در خصوص احتمال بروز بی ثباتی ها در قرقیزستان وجود داشت. این فرضیات زمانی شدت گرفت که دونالد لو، به عنوان سفیر جدید ایالات متحده آمریکا در قرقیزستان، از سوی دولت ترامپ به مجلس سنا معرفی شد. نکات مبهمی که در سوابق و عملکرد او وجود داشت موجب شد تا این شائبه ها تقویت شوند. دونالد لو یک آسیایی تبار آمریکایی است که ضمن تسلط به زبان چینی، شناخت بسیار دقیقی از چین دارد. او همچنین یک سیاستمدار نزدیک به حزب دموکرات، رقیب جناحی دونالد ترامپ محسوب می شود. پیش تر محافظه کاران آمریکایی وی را به مشارکت در طرح مخصوص جورج سوروس علیه دونالد ترامپ، تحت عنوان دولت عمیق متهم کرده بودند. نزدیکی دونالد لو به جورج سوروس، طراح و نظریه پرداز انقلاب های رنگی شائبه های پیشین را تقویت کرده است. نکته مهم تر اما در سوابق دونالد لو قابل مشاهده است. وی اگرچه تجربیات قابل توجهی در حوزه کشورهای شوروی سابق دارد، لکن بازه حضور او در قرقیزستان (2003 الی 2006) که درست هم زمان با سازماندهی و وقوع انقلاب گل لاله در این جمهوری بود، گمانه زنی های پیشین را تشدید کرد. لو در این بازه به عنوان بازوی اجرایی سفارت ایالات متحده (معاون اجرایی سفیر) در بیشکک ماموریت خود را اجرا می کرد. علاوه بر این، در فرایند انتخاب وی نیز دو ابهام وجود داشت. نخست، دونالد لو درست زمانی به عنوان سفیر آمریکا در بیشکک معرفی شد که ماموریت پیشین وی به عنوان سفیر آمریکا در آلبانی به اتمام نرسیده بود. این مساله به عنوان نشانی از تعجیل واشنگتن برای تغییر در تیم دیپلماتیک بیشکک برآورد می شود. علاوه بر این، فرایند نسبتا طولانی بررسی سوابق و برنامه های وی در سنا (از ماه مه تا اعلام نظر نهایی در ماه سپتامبر) نیز عامل ابهام برانگیز دوم بود. لازم به ذکر است ماموریت دیپلماتیک دونالد لو در آلبانی در بازه سال های 2014 الی 2018 بود. فرایند انتقال نیروهای منافقین (مجاهدین خلق) به آلبانی پس از خروج اجباری از پادگان اشرف، درست در دوره ای به وقوع پیوست که وی عالی ترین نماینده دیپلماتیک آمریکا در آلبانی بود. از این منظر می توان ادعا کرد وی از جمله چهره های کلیدی مذاکره با مقامات آلبانی جهت استقرار منافقین در این کشور بوده و طبیعتا به فرایندهای این گروه تروریستی در ایران و موارد مربوط به آن، آگاهی کامل دارد. اگرچه هنوز هیچ ارتباط منطقی و اثبات شده ای بین این تحولات مشاهده نشده، لکن انتقال وی به قرقیزستان با نیم نگاهی به این مقوله نیز می تواند مورد توجه قرار بگیرد. جمع بندی در حال حاضر قرقیزستان به لحاظ شاخص های ثبات و پایداری در وضعیت مطلوبی قرار ندارد. حوادث کوی تاش ضربه قابل توجهی بر پیکره ثبات سیاسی این کشور وارد آورد و شاخص های اجتماعی و اقتصادی نیز ارقام مناسبی را نشان نمی دهند. این موضوع طی هفته های اخیر، دقیقا هم زمان با مشغله های داخلی اصلی ترین متحدان سیاسی این جمهوری کوچک در آسیای مرکزی شده است. چین هفته هاست درگیر کنترل شیوع ویروس کرونا بوده و مرزهایش به قرقیزستان کاملا بسته شده اند. تعاملات دو کشور نیز به پایین ترین سطح ممکن رسیده است. روسیه نیز طی هفته های اخیر با اصلاحات سیاسی و تغییر و تحولات در ساختار دولت مواجه است. لذا این بازه شاید بهترین فرصت برای اجرای هر برنامه سیاسی-اجتماعی با هدف کاهش نفوذ چین و روسیه، و گردش نخبگان حاکم به نفع غرب باشد. بروز چنین تحولی اگر صرفا در قرقیزستان به وقوع بپیوندد، می تواند موجب محافظه کاری بیش از پیش 4 جمهوری دیگر منطقه و جست وجوی آن ها برای شرکای موازنه گر، در غیاب روسیه و چین شود. جمهوری اسلامی با بهره گیری از فرصت به دست آمده و تصویر سازی درست از تهدید ناشی از بی ثباتی های احتمالی، می تواند در این چارچوب، زمینه بازگشایی دریچه های جدید سیاسی و یا مقابله با اقدامات احتمالی ایالات متحده را فراهم آورد. این موضوع بویژه با توجه به منافعی که طی ماه های اخیر در حوزه اقتصادی (با توجه به برگزاری کمیسیون مشترک اقتصادی دو کشور در تهران و راه اندازی پروازهای مستقیم تهران-بیشکک) تعریف شده است، می تواند حائز اهمیت باشد. انتهای مطلب/