ایران شرقی 17 فروردين 1398 ساعت 13:55 http://easterniran.com/fa/doc/interview/1880/ -------------------------------------------------- امکان‌سنجی تغییر در اندیشه‌های طالبان عنوان : طالبان از دیروز تا امروز؛ بررسی عملکرد و بازخوانی مبانی فکری -------------------------------------------------- طالبان در حال حاضر در مرزی قرار دارد که از یک سو آماده تداوم افراط و از سوی دیگر آماده چرخش به سوی اعتدال است. در درون طالبان، دو جناح قدرتمند وجود دارد؛ جناح میانه‌رو که عبدالغنی برادر و تعداد دیگری از آن نمایندگی می‌کنند و جناح تندرو که شاخه سرخ این گروه را تشکیل می‌دهد. امیدی که در زمینه چرخش طالبان به سمت اعتدال وجود دارد، این است که حامیان بیرونی طالبان به این باور رسیده‌اند که تندروی این گروه به ضرر آنها است و هر قدر طالبان در قامت یک گروه نظامی، کشنده و توام با خشونت برجسته شود، حامیان این گروه بیشتر موقعیت خود را از دست می‌دهند؛ به همین دلیل حامیان طالبان به این نتیجه رسیده‌اند که بهتر است چهره متعادلی به طالبان داده شود و دلایلی دال بر این تغییر تصمیم حامیان خارجی طالبان دیده می‌شود که از آن جمله ترور چهره سرشناس حامی این گروه در پاکستان است. اجلاس علمای پاکستان در نشستی موضع تندی در قبال جنگ افغانستان اتخاذ کرد و در نتیجه مولانا سمیع‌الحق که از لحاظ فکری بسیار بر طالبان تأثیرگذار بود، در یک حادثه مشکوک حذف شد. یا در اتفاقی دیگر، نشست‌هایی در عربستان برگزار شد و فتاوایی از سوی علما صادر شد که مسلمان‌کشی و عمل انتحاری حرام اعلام شد. این‌ موارد نشان می‌دهد که سرمنشأهای تفکر طالبان و همچنین رهبران دیوبندی، به سمت اعتدال متمایل شده‌اند؛ از این رو فرصتی فراهم شده که بر اساس آن، ممکن است طالبان از موضع تندورانه گذشته خود فاصله گرفته و مشی معتدل‌تری را برگزیند. متن : ایران شرقی/ در طول نزدیک به یک سالی که گفتگوها و مذاکرات صلح با طالبان در افغانستان با شدت بیشتری دنبال می شود، این نگرانی هم چنان برجسته بوده که در صورت توافق سیاسی آمریکا با این گروه، طالبان تا چه اندازه به لحاظ فکری و ایدئولوژیک آماده گذار از یک قرائت افراطی و متحجرانه به یک رویکرد منعطف و معتدل است؟! گروه طالبان در مصاحبه ها و صحبت هایی که از این گروه در رسانه ها منتشر شده، اعلام کرده که دیگر به دنبال بازگشت به حاکمیت گذشته خود نیست، دیگر به دنبال ایجاد امارت اسلامی نخواهد بود و نوع دیدگاه آنها نسبت به زنان، همانند گذشته افراطی نیست، بلکه برعکس آن ها به دنبال تشکیل حکومت اسلامی اند. اما آیا تعریف طالبان از حکومت اسلامی با تعریف گروه های داخل افغانستان یکسان و مشابه است؟ طرف های داخلی افغانستان تا چه اندازه آماده پذیرش نوع نگاه طالبان از اسلام و عقب گرد از قانون اساسی و نظام جمهوری اسلامی موجوداند؟ حقوق اقلیت ها چه خواهد شد؟ ایران شرقی چگونگی تغییر نوع نگاه، اندیشه و باورهای طالبان و نگرانی های موجود را در گفتگویی با دکتر اکرم عارفی، استاد علوم سیاسی دانشگاه خصوصی کاتب در کابل بررسی کرد. سوال: حدود ربع قرن از پیدایش جنبش طالبان می گذرد، اگر بخواهیم اندیشه ها و تفکرات این گروه را بازخوانی کنیم، مهم ترین عوامل در شکل گیری تفکر حاکم بر طالبان از منظر محیط داخلی افغانستان چیست؟ عارفی: طالبان هنگامی که ایجاد شدند، تحت تأثیر یک سری عوامل قرار داشتند، که آن عوامل این گروه را به شدت رادیکال ساخت؛ ـ اول این که طالبان اولین حضور خود در حوزه مسائل سیاسی، اداره امور کشور و برخورد با جامعه افغانستان را تجربه می کرد. رهبران طالبان و تعداد زیادی از اعضای این گروه تا آن زمان با مدارس دینی سر و کار داشتند و وقتی با واقعیت جامعه مواجه شدند، هنوز به فکر این بودند که می توانند آن داده های ذهنی و معلومات خود را در اجتماع پیاده کنند؛ اما طالبان پس از پنج سال حکومت در افغانستان متوجه شدند تصورات درونی آن ها با واقعیت های بیرونی جامعه تفاوت دارد. ـ مسأله دوم، نحوه حضور و حکومت داری طالبان با مخالفت های گسترده ای از سوی جامعه مواجه شد. در طول این سال ها، عدم پذیرش افکار رادیکال و تندروانه طالبان از سوی جامعه، این گروه را وادار کرد که برای پذیرش عامه مردم، تغییراتی در رفتار خود ایجاد کند. به خصوص این که در شرایط کنونی، قشر اصلی جامعه افغانستان را فعالین جامعه مدنی، دانش آموزان و دانشجویانی تشکیل می دهد که شدیدا متأثر از افکار مدرن هستند و در چنین جامعه ای، سخت است که طالبان اندیشه های رادیکال و سلفیت را از طریق فشار عملی کنند. ـ عامل سوم بحث کشورهای حامی طالبان و جامعه جهانی است. طالبان در ابتدا به فکر ایجاد یک حکومت اسلامی بدون مرز بودند و خیلی زود افغانستان را به میدان حضور داوطلبان جنگ جو و جهادی از کشورهای مختلف تبدیل کرده، امکانات کشور، ولایت ها و مراکز را در اختیار آن ها قرار دادند. حتی بسیاری از ساختمان ها، خانه ها و مراکز در کابل، پایتخت افغانستان در اختیار جنگ جویان خارجی قرار گرفت. به این ترتیب، طالبان به این پندار بودند که بسیار راحت می توانند یک حکومت اسلامی که مرزهای زمینی رسمی نداشته باشد را ایجاد کنند. اما طالبان با واکنش شدید جامعه جهانی مواجه شدند؛ مسأله سقوط حکومت آن ها مطرح شد و فشارها بر این گروه افزایش یافت؛ در نتیجه آن ها موضع خود را تغییر داده و بر اساس مرزهای مشخص سرزمینی موضع گیری کردند. در نتیجه موضع طالبان تغییر کرد و آن ها ولو این که ایده ایجاد حکومت اسلامی فراملی داشته باشند، اما مجبور شدند بپذیرند که بر اساس مرزهای ملی عمل می کنند و به این نتیجه برسند که مرزها به این آسانی قابل شکستن نیست. اینها عواملی بود که طالبان را در مجموع به نرمش و تغییر افکار خود واداشت. سوال: اعتقاد بر این است که نسل اول طالبان که هنوز هم بر این گروه سیطره دارد، حاصل مدارس محلی افغانستان و متأثر از فرهنگ قومی است. شما تا اندازه ای به این مسأله اشاره کردید. تا چه حد نسل اول طالبان متأثر از فرهنگ قومی و مدارس محلی بودند؟ عارفی: در شکل گیری هسته اولیه طالبان، 3 عنصر وجود دارد که هر کدام نقش بسزای خود را در شکل گیری این گروه داشته است؛ ـ عنصر اول همان افکار تندروانه دینی و مذهبی است که قشر علما را وادار کرد برای نجات اسلام در افغانستان یا حفظ دست آوردهای جهاد، دست به اقدامی بزنند. ـ مسأله دیگر، مسأله آداب و رسوم قومی و قبیله ای است که چنین می پنداشتند حکومت از سیطره قوم پشتون خارج شده است. در واقع حساسیت شدیدی که در آن زمان در جامعه روستایی افغانستان نسبت به شکل گیری حکومت مجاهدین وجود داشت، طالبان را وادار به یک عکس العمل شدید کرد؛ ننگ یا عصبیت قومی که زمام قدرت در افغانستان را در دست یک غیرپشتون نمی پذیرفت. ـ عامل خارجی را هم باید مد نظر داشته باشیم. خارجی ها به این باور بودند که طالبان در یک چهره بسیار رادیکال اسلامی، بهتر می توانند رهبران گروه های جهادی با سابقه را جذب کنند. در این بین، پاکستان طرفدار این بود که هر قدر افکار طالبان دینی تر باشد و این گروه به مرزهای ملی پایبند نباشد، بیشتر می توان از آن برای دست یابی به اهداف منطقه ای استفاده کرد. این عوامل سه گانه ای بود که در شکل گیری و پیداش طالبان نقش کلیدی داشت. سوال: نقش مدارس دیوبندی بر شکل گیری گروه طالبان کمتر از دو عامل پیشین نیست. در این زمینه چه نظری دارید؟ عارفی: یقینا افکار دیوبندی نقش بسیار اساسی در شکل گیری طالبان داشته است. افکار دیوبندی در دو نقطه پاکستان حضور برجسته تری دارد؛ در مناطق پشتون نشین در ایالت های خیبرپختونخواه و بلوچستان و دیگری در کراچی. مدارس بزرگ دینی و مرکز فعالیت های دیوبندی ها نسبت به تمام پاکستان در کراچی بیشتر است، اما چون مهاجرین افغانستانی بیشتر در دو ایالت خیبرپختونخواه و بلوچستان حضور داشتند، امکانات جلب و جذب برای طلاب دینی افغانستان در این دو ایالت بیشتر فراهم شد؛ در نتیجه مهاجرین ما بیشتر در این دو ایالت و قدری هم در کراچی به سمت مکتب دیوبندی کشیده شدند. حزب سیاسی- مذهبی که در پاکستان از دیوبندی ها نمایندگی می کند، حزبی است که در اختیار علما و مردم پشتون این کشور قرار دارد. این حزب جمعیت علمای اسلام است و مولانا فضل الرحمن و سمیع الحق که پشتو زبان هستند، گردانندگی این جمعیت را به عهده داشتند. این حزب، مکتب دیوبندی پاکستان را در کل دنیا رهبری می کند. از این جهت، این دو رهبر و احزاب آنها، بیشترین زمینه را برای تأسیس مدارس دینی و جذب فرزندان مهاجر فراهم کردند. افکار طالبان هم بیشتر متأثر از این دو شخصیت و جمعیت علمای اسلام به رهبری فضل الرحمن و سمیع الحق قرار داشته است. سوال: با تاکید به رفتارهای سیاسی و مذهبی طالبان در طول دوران حاکمیت و خیزش مجدد آن، تأثیر عوامل منطقه و محیط بین الملل را در رفتارهای این گروه چگونه می بینید؟ عارفی: اشاره کردم که در شکل گیری هسته اولیه طالبان و هم چنین حوزه فکری آن ها، عوامل بیرونی یکی از عوامل اساسی و بنیادی بوده است. حتی در آوانی که طالبان روی کار آمد، تحت تأثیر دیوبندی های پاکستان و حتی آی اس آی (سازمان اطلاعات ارتش) پاکستان بود که نقش به سزایی در تندروی طالبان داشتند. در شرایط کنونی هم که در افکار طالبان تغییر می بینیم، باز هم عوامل بین المللی و منطقه ای تأثیرگذار بوده است؛ یعنی کشورهای بیرونی چون پاکستان، قطر، امارات و حتی عربستان، طالبان را وادار ساخته اند در افکار تندروانه خود بازنگری کرده، دیدگاه خود را تغییر دهد؛ بنابراین در تمام مراحل پیدایش و تقویت طالبان و چه در عرصه های فکری، سیاسی و نظامی این گروه، نقش عوامل خارجی بسیار جدی بوده است. سوال: پس از گذشت 25 سال از ایجاد گروه طالبان که شاهد سقوط حاکمیت این گروه و خیزش و قدرت گیری مجدد آن هستیم، تفکر حاکم بر طالبان در چه وضعیتی قرار دارد؟ آیا طالبان هنوز یک گروه افراطی است؟ عارفی: طالبان در حال حاضر در مرزی قرار دارد که از یک سو آماده تداوم افراط و از سوی دیگر آماده چرخش به سوی اعتدال است. در درون طالبان، دو جناح قدرتمند وجود دارد؛ جناح میانه رو که عبدالغنی برادر و تعداد دیگری از این جناح نمایندگی می کنند و جناح تندرو که شاخه سرخ یا این گروه را تشکیل می دهد و اگر روی بخش فکری طالبان کاری صورت نگیرد، این زمینه وجود دارد که این گروه بار دیگر به سمت رادیکالیسم حرکت کند. اما امیدی که وجود دارد، این است که امروز حامیان بیرونی طالبان به این باور رسیده اند که تندروی طالبان به ضرر آنها است، زیرا هر قدر طالبان در قامت یک گروه نظامی، کشنده و توام با خشونت برجسته شود، حامیان این گروه بیشتر موقعیت خود را از دست می دهند؛ لذا این حامیان به این نتیجه رسیده اند که بهتر است چهره متعادلی به طالبان داده شود. دلایلی دال بر تغییر دیدگاه حامیان بیرونی طالبان وجود دارد. اجلاس علمای پاکستان، موضع تندی در قبال جنگ افغانستان اتخاذ کرد و در نتیجه مولانا سمیع الحق که در گذشته از لحاظ فکری بسیار بر طالبان تأثیرگذار بود، در یک حادثه مشکوک حذف شد و این ترور معنادار است. یا در سوی دیگر، جلساتی در عربستان برگزار شد و فتاوایی از سوی علما صادر شد که مسلمان کشی و عمل انتحاری حرام بیان شد. این موارد نشان می دهد که سرمنشأهای تفکر طالبان و رهبران دیوبندی، به نوعی به سمت اعتدال می روند؛ از این رو فرصتی فراهم شده که بر اساس آن، طالبان آمادگی دارد تا از موضع تندورانه گذشته خود فاصله بگیرد و مشی معتدل تری را برگزیند. سوال: بر اساس رفتارها، کلام و شناخت موجود از طالبان، در صورت مشارکت این گروه در دولت آینده چه برداشتی از نوع حکومت داری مطلوب این گروه دارید؟ آیا می توان مدلی از حکومت های موجود را برای آن مثال زد؟ عارفی: طالبان هنوز بر نوع حکومت سابق خود پافشاری دارد، ولی نوع تعبیر و ادبیاتی که به کار می برد، بسیار مهم است. طالبان در گذشته بیشتر از کلمه "امارت" استفاده می کرد، امارت اسلامی، ولی در این اواخر در اظهار نظرها و گفتگوهایی که نشر شده، به جای کلمه امارت، از کلمه "حکومت اسلامی" استفاده می کند. حکومت اسلامی در ادبیات سیاسی، یک حکومت مدرن است که شرایط و ویژگی های آن با روش های زمان طالبان متفاوت می باشد. از سوی دیگر، تعابیر مختلفی از حکومت اسلامی نزد اندیشمندان مسلمان مثل سید قطب و... وجود دارد. به عنوان مثال، ما عین تعبیر حکومت اسلامی را در ادبیات جماعت اسلامی پاکستان می بینیم و از سوی دیگر، این ادبیات در نظام جمهوری اسلامی ایران نیز وجود دارد، اما مشخص نیست که تعبیر طالبان از حکومت اسلامی چه ویژگی و تعریفی دارد؟! اما با وجود آن که طالبان پیشتر تمایل نداشت از ادبیات دیگری جز امارت اسلامی استفاده کند، استفاده از حکومت اسلامی توسط رهبران این گروه معنادار است. می خواهم بگویم اگر طالبان در افغانستان بر سر قدرت بیاید و دولت تشکیل دهد، تلاش می کند که به جای امارت، دولت یا حکومت اسلامی باشد که در این حکومت، به گونه ای که چندی قبل خود عباس استانکزی (رئیس هیئت مذاکره کننده طالبان) بیان کرد، یک جایگاه سیاسی را هم برای زنان پذیرفته اند، فقط گفته اند که زنان نمی توانند در رأس دولت و رییس جمهور باشند. طالبان در شرایط کنونی روی اصول حکومت اسلامی پافشاری دارد، ولی در روش ها و شیوه ها، یا نسبت به آزادی ها، سعی می کنند منعطف تر عمل کنند. سوال: با نوع ساختار حکومتی که در شرایط کنونی در افغانستان وجود دارد، فکر می کنید طالبان تا چه اندازه خواهان تغییر در این شیوه حکومتی که در قانون اساسی درج شده، خواهد بود؟ عارفی: این حکومت و قانون اساسی که مواد آن با آموزه های اسلامی فاصله دارد، به این صورت برای طالبان قابل قبول نیست. طالبان تا آخرین لحظات پافشاری خواهد کرد که باید قانون اساسی افغانستان تغییر کند و جنبه های اسلامی و دینی حکومت و مسائل دیگر خصوصا فرهنگ اسلامی از قبیل مسأله زن و پوشش آن ها، بیشتر برجسته شده و مورد نظر قرار بگیرد. آن اسلامی که ما فعلا در افغانستان داریم، برای طالبان قابل قبول نیست و این گروه خواهان تغییرات بیشتری در ماهیت حکومت کنونی خواهد شد. سوال: اگر روند صلح افغانستان به فرجامی برسد، بر اساس تفکرات و بینش طالبان، نوع نگرش این گروه در دوران پساصلح را در زمینه اقلیت ها و همین طور زنان چگونه می بینید؟ عارفی: نگرانی در این زمینه وجود دارد، منتهی باید این را در نظر بگیریم که طالبان در مجموع آماده تغییر در ذهنیت ها، نگاه و رفتار خود در جامعه است. تصور بر این است که اگر بستر و زمینه های داخلی فراهم شود و نیروهایی از قبیل جامعه مدنی و اقلیت ها که در فضای 18 سال گذشته رشد کردند، مقداری مقاومت کنند، با حمایت و فشاری که از سوی خارجی ها شکل می گیرد که تا حالا مثبت بوده، می توانیم بگوییم که طالبان در آینده دید مناسبت تری نسبت به اقلیت ها خواهد داشت، و قطعا آن شرایط گذشته (دوران حاکمیت طالبان) برنخواهد گشت. این طور نیست که طالبان تنها بازیگر صحنه سیاسی افغانستان باشد که هر چه را بر اساس خواست و عقاید خود تنظیم کند، بلکه طالبان بخشی از نیروهای سیاسی جامعه خواهد بود. اگر یک موضع مشترک و منسجم از سوی نهادهای مختلف روی دست گرفته شود، به حاشیه راندن اقلیت های قومی، مذهبی و سیاسی توسط طالبان امکان پذیر نخواهد بود. سوال: پس از مذاکرات طالبان و آمریکا، گفتگوهای بین الافغانی باید آغاز شود، در این مرحله چه مباحثی مطرح خواهد شد و چه چالش هایی در آن وجود دارد؟ عارفی: به نظر می رسد سخت ترین و پیچیده ترین مرحله گفتگو و مذاکره با طالبان، مرحله گفتگوهای بین الافغانی با طرف های داخل افغانستان باشد. در این گفتگوها مسائل بسیاری از قبیل ارزش های موجود، نوع نظام سیاسی، مشارکت سیاسی، نقش و جایگاه زنان، رسانه ها، مسائل فرهنگی و هویتی و بسا مسائل دیگر مطرح خواهد شد که هر کدام می تواند روند مذاکرات را با مشکل مواجه سازد. نگرانی هم بیشتر همین است که طالبان تا چه اندازه می تواند با این مسائل و دیدگاه های داخلی افغانستان کنار بیاید؟! سوال: چنانچه گفتگوهای صلح به نتیجه برسد، آیا امکان مخالفت بخشی از بدنه طالبان با پروسه صلح و تداوم مبارزه وجود دارد؟ عارفی: یقینا این نگرانی بجا است و کاملا وجود دارد. ممکن است بخشی از طالبان، هیچ نوع مذاکره را قبول نکند و به هیچ سازشی تن ندهد. این بخش می تواند به سوی گروه های تندرو که متکی به مبارزات مسلحانه و جهادی هستند، کشیده شود. این نگرانی بسیار قابل پیش بینی است که اگر اکثریت طالبان به پروسه صلح جذب شود، اقلیت هایی از این گروه از سوی گروه های تندرو دیگر مانند داعش شکار شوند و یا به خاطر رقابت های داخلی خود، نخواهند ترک مخاصمه کنند. اما اگر دو عامل دیگر به کمک روند گفتگو و طالبان بیاید، این خطر کمتر می شود؛ اول این که طالبان به صورت قاطع در مناطقی که حضور دارد، اجازه ندهد گروه های رادیکال و تندرو قدرت پیدا کند و عامل دوم، از آن جا که تمام گروه ها از جمله طالبان وابسته به بیرون هستند، اگر منابع بیرونی دست از حمایت گروه های رادیکال بردارند، زمینه ریزش و تداوم مبارزه به حداقل می رسد؛ در غیر این صورت، بخشی از طالبان در قالب گروه های تندرو باقی خواهند ماند. انتهای مطلب/