ایران شرقی 8 اسفند 1398 ساعت 11:36 http://easterniran.com/fa/doc/analysis/2187/ -------------------------------------------------- استراتژی جدید آمریکا در آسیای مرکزی عنوان : آسیای مرکزی در آستانه بازی بزرگِ ترامپ -------------------------------------------------- با انتشار بیانیه نهایی نشست C5+1 و استراتژی جدید 2019-2025 ایالات متحده که متعاقب برگزاری این دیدارها از وب‌سایت وزارت امور خارجه ایالات متحده منتشر شد، به نظر می‌رسد تداوم رویکرد پیشین با افزایش وجهه تقابل‌جویانه به چشم می‌خورد. ادبیات متون منتشر شده حاوی مفاهیم سابق، بدون نام بردن از روسیه و چین بود. با این حال بنا بر آنچه تحلیل‌گران می‌نویسند، «سایه این کشورها(چین و روسیه) بر این استراتژی از دور نمایان است». به ویژه اکنون که چین درگیر بحران «ویروس کرونا» است و روسیه نیز سخت مشغول اصلاحات داخلی، به نظر می‌رسد ایالات متحده بهترین بازه را برای آغاز پرشتاب این روند، انتخاب کرده است. متن : ایران شرقی/ مقدمه محافظه کاری در مقابل هژمونی روسیه و چین، غیرنظامی سازی مناسبات، تاکید بر حفظ ثبات نسبی، تقویت پیوندها با افغانستان، نگاه توسعه محور و کار با نخبگانِ حاکم (استفاده صرفا ابزاری و محدود از اپوزوسیون) از جمله ویژگی های استراتژی پس از 11 سپتامبر آمریکا در آسیای مرکزی به شمار می رود. این استراتژی مشخصا پس از نتایج منفی به بار آمده (از دیدگاه ایالات متحده) در پی تحولات سیاسی- اجتماعی سال های 2005 الی 2010 در کشورهای قرقیزستان، ازبکستان و تا حدودی تاجیکستان و خروج کامل تاسیسات نظامی آمریکا در منطقه به اجرا در آمده است. در حدود یک دهه گذشته (2009 الی 2017) که مصادف با ریاست جمهوری باراک اوباما در ایالات متحده آمریکا بوده است، این سیاست ها در آسیای مرکزی از طریق ابزارهای مختلفی همچون رسانه، کمک های خارجی، نهادهای حقوق بشری و در چارچوب سازمان های بین المللی نظیر سازمان امنیت و همکاری اروپا پیگیری شده است. با این حال به نظر می رسد دونالد ترامپ، در عین پایبندی به شماری از مولفه های فوق الذکر، وجهه ستیزه جویانه بیشتری به این استراتژی با نگاه به از دست رفتن منافع آمریکا در منطقه داده است. آغاز فاز عملیاتی استراتژی جدید اجلاس وزرای امور خارجه ایالات متحده آمریکا و کشورهای آسیای مرکزی در قالب C5+1 که قرار بود 5 و 6 ژانویه برگزار شود، پس از بحران سیاسی-امنیتی به وجود آمده در پی شهادت سردار سپهبد سلیمانی به تعویق افتاد و یک ماه بعد، در بازه 1 الی 4 فوریه (هفته گذشته) برگزار گردید. بر اساس برنامه از پیش اعلان شده، پومپئو سفری به نورسلطان و تاشکند داشت و دیداری را با رهبران دو کشور برگزار کرد. مواضع و رفتارهای وزیر امور خارجه ایالات متحده نشان گر مولفه های جدیدی از سیاست خارجی واشنگتن در قبال آسیای مرکزی بود. پومپئو در قزاقستان مشخصا مواضع صریح و شفافی علیه چین گرفت. وی به صورت نمادین به کمپین ضدچینی در خصوص سرکوب مسلمانان اویغور پیوست. وزیر خارجه آمریکا حتی از ابراز همدردی و دلسوزی با مسلمانان قزاق تبارِ چینی نیز دریغ نکرد. پومپئو دیداری را نیز با خانواده های چینی قزاق تباری که به قزاقستان مهاجرت کرده بودند، ترتیب داد و در خصوص پذیرش این افراد و اعطای پناهندگی به آن ها توسط دولت توکایف، ابراز قدردانی کرد. وی همچنین بارها نسبت به حضور چین در آسیای مرکزی هشدارهایی را به مخاطبین ارائه کرد. این رویکرد تهاجمی و ستیزه جویانه پومپئو صرفا محدود به چین نشد و به صورت کمرنگ تری، دامان روسیه را نیز گرفت. وی در اظهاراتی صریحا به کشورهای آسیای مرکزی هشدار داد تا نسبت به نفوذ فزاینده چین و روسیه هشیار باشند. در ازای پیشنهاد کاهش سطح مناسبات با مسکو و پکن، توسعه مناسبات با شرکت های بزرگ آمریکایی از سوی وزیر خارجه ایالات متحده پیشنهاد شد. این موضوع در حالی است که پیش از قزاقستان پومپئو سفری پرحاشیه نیز به مینسک داشت. این نخستین سفر وزیر خارجه آمریکا به بلاروس طی دو دهه اخیر است. این سفر درست زمانی صورت گرفت که اختلافات میان مسکو و مینسک در موضوعاتی نظیر انرژی، به بالاترین سطح ممکن رسیده است. به نظر می رسد تلاش واشنگتن از نزدیکی به بلاروس نیز تداوم این روند تهاجمی در دیگر مناطق شوروی سابق باشد. شایان ذکر است تمام این مواضع در حالی مطرح می شد که پومپئو تاکید خاصی بر حفظ حاکمیت، استقلال و تمامیت ارضی کشورهای منطقه داشت که به نظر می رسد به نوعی یک تضمین بابت عدم تکرار تحولات 2001 الی 2007 باشد. در نهایت نیز با انتشار بیانیه نهایی نشست C5+1 و استراتژی جدید 2019-2025 ایالات متحده که متعاقب برگزاری این دیدارها از وب سایت وزارت امور خارجه ایالات متحده منتشر شد، به نظر می رسد تداوم رویکرد پیشین با افزایش وجهه تقابل جویانه به چشم می خورد. ادبیات متون منتشر شده حاوی مفاهیم سابق، بدون نام بردن از روسیه و چین بود. با این حال بنا بر آنچه تحلیل گر پایگاه اوراسیانت می نویسد، سایه این کشورها(چین و روسیه) بر این استراتژی از دور نمایان است. به ویژه اکنون که چین درگیر بحران ویروس کرونا است و روسیه نیز سخت مشغول اصلاحات داخلی، به نظر می رسد ایالات متحده بهترین بازه را برای آغاز پرشتاب این روند، انتخاب کرده است. تغییرات تهاجمی تیم دیپلماتیک اگرچه سفر اخیر پومپئو به آسیای مرکزی، اتخاذ مواضع نسبتا رادیکال در قبال چین و روسیه و انتشار نمادین استراتژی اعلانی جدید را می توان نقطه آغاز فاز عملیاتی رویکرد جدید آمریکا نسبت به آسیای مرکزی در نظر گرفت، لکن، پیش از این نیز نشانه های ایجابی از این روند قابل ملاحظه بود. نخستین گام دولت ترامپ در این زمینه انتصاب سفرای جدیدی بود که بتوانند این برنامه های تقابل گرایانه جدید را به اجرا در آورند. در ترکمنستان به جای آلن موستارد که در حوزه کشاورزی و اقتصاد تخصص داشت، متیو اس کلیماو، افسر عالی رتبه نظامی بازنشسته و معاون سابق دبیرکل ناتو، جایگزین شد. در تاجیکستان کوین کوروت که پیش تر سوابقی در زمینه انتقال جمهوری های سابق شوروی به اقتصاد بازار و کنسول اقتصادی را در سوابق داشت، با جان مارک پامرشایم جایگزین شد. پامرشایم پیش تر افسر نظامی و امنیتی کنسولگری آمریکا در ولادی وستوک روسیه و چند کشور دیگر بوده است و در زمینه های امنیتی دیگری همچون دپارتمان مناقشات قفقاز جنوبی نیز فعالیت داشته است. در قرقیزستان نیز انتصاب دونالد لو به رهبری هیات دیپلماتیک آمریکا، به عنوان یک آسیایی تبار و چهره نزدیک به جورج سوروس که در بازه 2004 تا 2006 (بازه وقوع انقلاب رنگی) نیز در سفارت آمریکا در بیشکک مشغول به کار بوده است، شائبه هایی را بر انگیخته است. در ازبکستان هم انتصاب دنیل روزنبلوم، فرزند رهبر سابق جنبش یهودیان اتحاد جماهیر شوروی، تحرکات جدیدی را از سوی واشنگتن به نمایش گذاشت. انتخاب ویلیام موزر در قزاقستان، تنها گزینه کم حاشیه دولت دونالد ترامپ در آسیای مرکزی بود. برآیند این انتصابات تحلیل گران را بر آن داشت که رویکرد جدید دولت آمریکا با غلبه وجهه امنیتی، تحرک تهاجمی بیشتر و تقابل جدی تر با روسیه و چین صورت گرفته است. انفعال روسیه و چین آن چه با وضوح بیشتری در مواضع اخیر پومپئو قابل مشاهده است، تاکید ویژه تر وجهه ستیزه جویانه ایالات متحده نسبت به حضور و نفوذ چین در مقایسه با روسیه است. این موضوع به دلیل آن است که مولفه های نفوذ پکن در منطقه همچنان به رغم گستردگی از عمق کمتری برخوردار است. از سوی دیگر نیز این موضوع به نوعی با چراغ سبز احتمالی مسکو، با هدف محدودسازی نفوذ چین در آسیای مرکزی و حداقل توقف روند امنیتی سازی این مناسبات، مواجه می شود. روسیه در حال حاضر موضع سکوت و عدم مقابله به مثل را در پیش گرفته است. به نظر می رسد این امر ناشی از اشتغال به مسائل مهم تر داخلی (نظیر انتقال قدرت و اصلاحات سیاسی) و عدم درک عملیاتی از آستانه ستیزه جویی ایالات متحده باشد. از سوی دیگر، مسکو به خوبی می داند کشورهای منطقه که به تازگی انتقال قدرت را تجربه کرده (همچون ازبکستان و قزاقستان) و یا در آستانه انتقال قدرت قرار دارند (تاجیکستان، ترکمنستان و قرقیزستان) با قرار گرفتن در هر سطحی از بی ثباتی، مجددا به سوی مسکو خواهند شتافت. لذا، این موضع منفعلانه از سوی مسکو را می توان در این چارچوب نیز تحلیل کرد. از طرف دیگر نیز مسکو همچنان نیم نگاهی به نتایج انتخابات ریاست جمهوری 2020 ایالات متحده نیز خواهند داشت. انفعال پکن اما به نظر می رسد ناشی از فقدان ابتکار عمل باشد. چین از سال 2013 و با اعلان رسمی ابتکار کمربند و جاده و فضاسازی سیاسی پس از آن که با اغراق هایی در حوزه عملیاتی این پروژه (نظیر حجم سرمایه گذاری، توسعه زیرساخت ها، مزایای کشورهای عضو و ...) صورت گرفت، به نوعی آغاز بازی بزرگ جدید را در آسیای مرکزی اعلان کرد. در این دوره ابتکار عمل در دست پکن بود و آمریکا و حتی در مواقعی روسیه، در موضع انفعالی قرار داشتند. با این حال از سال 2016 تا کنون بخش مهمی از توانِ عملیاتی چین در آسیای مرکزی، صرف مقابله با استراتژی های مقابله جویانه ضدچینی بوده است. روند فزاینده احساسات ضدچینی و امنیتی سازی رویکردهای این کشور در این بازه منجر به افزایش قابل توجه هزینه های حضور پکن در منطقه شده است. چین در حال حاضر به یک ابتکار جدید برای در دست گرفتن ابتکار عمل در منطقه نیازمند است که به نظر می رسد، می بایست فراتر از اقتصاد و در حوزه امنیت ارائه شود. مصادیق احتمالی رویکرد تقابل گرایانه آمریکا نبرد تجاری اصلی ترین موضعی بوده که ایالات متحده تاکنون صریحا به آن اشاره کرده است. در خلال مواضع اخیر پومپئو در آسیای مرکزی، ارائه آلترناتیوهای سرمایه گذاری و اقتصادی توسط شرکت های آمریکایی، موضوعی بود که صریحا به کشورهای آسیای مرکزی پیشنهاد شد. در عین حال، در موضوع ازبکستان پیرامون عضویت در سازمان تجارت جهانی و یا اتحادیه اقتصادی اوراسیا نیز یک تنش جدی میان مسکو و واشنگتن به چشم می خورد. در تقابل با ابتکار کمربند و جاده اما به نظر می رسد آمریکایی ها بیش از آن که متمایل به ارائه آلترناتیوهایی نظیر مسیرهای جنوبی از افغانستان و یا ترانس خزر باشند، به دنبال امنیتی سازی پروژه های چینی و متعاقبا افزایش هزینه های آن هستند. بروز تنش های قومی در کشورهای منطقه (نظیر مناقشات اخیر دوغان ها) و یا درگیری ساکنان محلی قرقیز و تاجیک با کارکنان حاضر در پروژه های چینی مصادیقی از این دست هستند. در حوزه امنیت اما شواهد حاکی از تلاش های واشنگتن برای بازیابی حضور و نفوذ نظامی در آسیای مرکزی است. تحرکات ناتو در قرقیزستان، کمک های گسترده حوزه نظامی به تاجیکستان و مذاکرات پشت پرده با قزاقستان (با محوریت نورسلطان نظربایف) شواهدی از این دست به شمار می روند. علاوه بر این، پیگیری هم زمان دو استراتژی تشدید بحران در مرزهای آسیای مرکزی با افغانستان و تقویت پیوندهای آسیای مرکزی با افغانستان مورد دیگری است که به صورت ناملموس به چشم می خورد. جمع بندی: پیامدها برای جمهوری اسلامی ایران ایران همواره خواهان ثبات در مناطق شمالی خود در آسیای مرکزی و قفقاز بوده است. طبیعتا هرگونه تنش و تقابل میان روسیه، چین و ایالات متحده در آسیای مرکزی می تواند درجه ای از بی ثباتی را نتیجه داده و تحمیل هزینه هایی بر جمهوری اسلامی ایران را در پی داشته باشد. با این حال نگاه واقع گرایانه بر این امر مبتنی است که جمهوری اسلامی در حال حاضر توانایی تغییر روندهای بازی در آسیای مرکزی را نداشته و به جای کنش گری، می بایست واکنش های هوشمندانه ای را از خود بروز دهد. لذا، معطوف ساختن توان عملیاتی به آماده سازی و تدوین سناریوها (به جای پیشگیری) می تواند گزینه منطقی تری برای تهران باشد. محور و جهت اصلی این آماده سازی نیز می بایست با هدف حفظ روند فعلی بازیابی مناسبات با کشورهای منطقه باشد. ایران اخیرا یک توافق تجارت آزاد با اتحادیه اقتصادی اوراسیا (با 2 عضو فعال و 2 عضو بالقوه در آسیای مرکزی) به امضا رسانده است که همچنان به صورت مطلوب عملیاتی نشده است. در عین حال، برقراری پروازهای مستقیم ایران با 4 جمهوری پس از مدتی وقفه و ارائه ابتکارهای ترانزیتی، نشان از عزم جدید توسعه مناسبات دو و چندجانبه ایران با این کشورهاست. روند حل و فصل اختلافات با کشورهای منطقه (ترکمنستان در پرونده گازی و تاجیکستان در مساله حزب نهضت اسلامی) نیز مدتی است آغاز شده، احیاء روابط با ازبکستان و تقویت مناسبات با قرقیزستان و قزاقستان نیز در دستور کار قرار گرفته است. با این حال، تمامی روندهای مذکور به کندی پیش می روند. دست یابی به آستانه ای از ثبات در برنامه های فوق الذکر به نحوی که در مقابل روندهای تقابلی قدرت های بزرگ در منطقه از درجه پایین تر آسیب پذیری برخوردار باشد، اصلی ترین استراتژی تهران محسوب می شود. این امر مستلزم معطوف نمودن توان و نگاهِ ویژه تر و هم افزایانه (داخلی و خارجی) به روندهای فوق الذکر است. انتهاتی مطلب/