ایران شرقی 30 شهريور 1397 ساعت 12:17 http://easterniran.com/fa/doc/analysis/1610/ -------------------------------------------------- واکاوی ماموریت جدید «خلیل‌زاد» در افغانستان عنوان : بررسی محورهای ماموریت «خلیل‌زاد» در افغانستان -------------------------------------------------- با توجه به تجربه کاری زلمی‌خلیل‌زاد در عالم سیاست و تبار افغانستانی وی که به روان شناسی مردم افغانستان وارد است، قرار است آمریکا را از بن بست کنونی در افغانستان خارج کند و یا حداقل از پذیرش یک شکست نظامی جلوگیری نماید. این هدف زمانی ممکن خواهد شد که خلیل‌زاد بتواند طالبان را به پای میز مذاکره آورد و روی پذیرش راه حل سیاسی و شریک شدن در قدرت قانع کند. موضوعی که طالبان تاکنون به دلیل نگاه ایدئولوژیک خود که میز مذاکره را دروازه جهنم می‌دانند؛ هیچ گونه تغییر و انعطافی از خود نشان ندهند. با این حال خلیل‌زاد امیدوار است لااقل بخش میانه‌روتری در داخل طالبان بیابد و با آنها وارد مذاکره شود. هدف مهم و دومی که خلیل‌زاد در ماموریت جدید خود در افغانستان پی‌گیر آن خواهد بود مدیریت بحران سیاسی داخلی این کشور است. متن : ایران شرقی/ پیرمحمد ملازهی* زلمی خلیل زاد سیاستمدار آمریکائی افغانستانی تبار از سوی وزیر خارجه این کشور به عنوان مشاور وزیر امور خارجه در امور افغانستان تعیین شده است. برای فهم واقع بینانه تر بازگشت زلمی خلیل زاد به افغانستان جدا از سوابق کاری وی که در مقاطع بسیار حساس سفیر آمریکا در افغانستان و عراق بوده و یک دوره نمایندگی آمریکا در سازمان ملل متحد را در کارنامه خود دارد، می باید به مجموعه شرایطی توجه کرد که هم اکنون افغانستان با آن دست به گریبان است. شرایط جاری در افغانستان را به صورت خیلی خلاصه می توان این گونه در نظر گرفت. 1- طالبان از هر زمانی قدرتمندتر شده اند 2- طالبان بر بیش از نیمی از کشور تسلط یا نفوذ دارند 3- دولت وحدت ملی دچار دودستگی و شکاف سیاسی شده است 4- استراتژی آمریکا در افغانستان با شکست روبرو شده است 5- طالبان جنگ را از شرق و جنوب به مرکز و شمال افغانستان کشانده اند 6- آمریکا در حال تغییر استراتژی مقابله با طالبان به استراتژی مذاکره با طالبان است چالش های پیش روی خلیل زاد در چنین فضائی از واقعیت های متفاوت و بعضا متضاد، زلمی خلیل زاد به افغانستان بازگشته است تا راه حلی برای این گونه مشکلات پیش رو بیابد و از شکست قطعی استراتژی آمریکا جلوگیری کند اما پرسش این است که وی چگونه و با بهره گیری از چه ابزارهائی می تواند به این مهم نایل آید. واقعیت آن است که خلیل زاد با ماموریت بسیار سنگینی و دشورای روبرو است که هیچ تضمینی حتی به طور موقت برای موفقیت آن وجود ندارد. با این حال از زلمی خلیل زاد با توجه به تجربه کاری او در عالم سیاست و تبار افغانستانی او که تا حد زیادی به روان شناسی مردم افغانستان وارد است، انتظار می رود که آمریکا را از این بن بست افغانستان خارج کند و یا حداقل از پذیرش یک شکست نظامی جلوگیری نماید و زمان آن را به تاخیر بیاندازد. این هدف زمانی ممکن خواهد شد که خلیل زاد بتواند طالبان را به پای میز مذاکره آورد و روی پذیرش راه حل سیاسی و شریک شدن در قدرت قانع کند. موضوعی که طالبان تاکنون به دلیل نگاه ایدئولوژیک خود، که میز مذاکره را دروازه جهنم می دانند؛ هیچ گونه تغییر و انعطافی در آن؛ نشان نداده اند. با این حال خلیل زاد امیدوار است لااقل بخش میانه روتری در داخل طالبان بیابد و با آنها وارد مذاکره شود. هدف مهم و دومی که خلیل زاد در ماموریت جدید خود در افغانستان پی گیر آن خواهد بود مدیریت بحران سیاسی جاری است که در پی تشدید اختلافات دو تیم،"تداوم" و "تحول" به رهبری اشرف غنی رئیس جمهور تیم اصلاح و همگرائی به رهبری عبدالله عبدالله معاون اجرایی بروز کرده، تعمیق شده و خطر فروپاشی دولت وحدت ملی را افزایش داده است. بدون شک خلیل زاد نهایت تلاش خود را خواهد کرد که دولت وحدت ملی تا برگزاری انتخابات مجلس ملی و شوراهای محلی از یک طرف و انتخابات ریاست جمهوری سال آینده بتواند دوام بیاورد و کشور دچار بحران های شدیدتر و غیر قابل حل تر نگردد. ماموریت مهم دیگر زلمی خلیل زاد در افغانستان جلوگیری از نفوذ کشورها و قدرت های رقیب آمریکا در مخالفان مسلح دولت کابل، با توجه به شایعاتی است که در این باره وجود دارد. به ویژه خنثی کردن حمایت احتمالی پاکستان از طالبان و شبکه حقانی لازمه هر گونه طرح صلح خواهد بود. این واقعیت که زلمی خلیل زاد موضع تند ضد پاکستانی دارد و به جِدّ بر این باور است که جنگ در افغانستان نیابتی بوده و پاکستان در آن به نوعی دخالت داشته، جای تردیدی نیست. خیلی از آگاهان به مسائل جنوب آسیا سیاست های گرایشی به طرف هند و کاهش جایگاه پاکستان نزد آمریکا را در ارتباط با مشورت های ارائه شده افراد، نظیر خلیل زاد ارزیابی کرده اند. ظن غالب در این خصوص آن است که مشاور وزیر امور خارجه آمریکا در امور افغانستان حرکت هائی را در این کشور سازماندهی کند و به پیش ببرد که می توانند در 3 سطح تاثیرات و پی آمدهای قابل توجهی بر جای بگذارند. الف: در سطح داخلی و ساختار قدرت در افغانستان ب: در سطح منطقه ای و در مناسبات افغانستان با همسایگان و کشورهای صاحب نفوذ در این کشور ج: در سطح بین الملل و قطب بندی های جدید قدرت جهانی در سطح داخلی نقش خلیل زاد؛ بر خلاف انتظار که باید نقشی توازن دهنده باشد، نقشی مخرب و در جهت تعمیق اختلافات و دامن زدن به تنش های قومی خواهد بود. علت آن است که قومیت غیر پشتون، مشاور وزیر خارجه آمریکا را یک نماینده بی طرف نمی دانند و تصوری که از وی وجود دارد تمایلات قومی و پشتون گرائی او است. موضوعی که، قومی کردن مسائل سیاسیِ بحران افغانستان را عمیق تر کرده است. نگاهی گذرا به تحولات ماه های اخیر در افغانستان نشان می دهد که قطب بندی های آشکاری بر اساس قومیت ها شکل گرفته و یا در حال شکل گیری هستند و این به رغم آن است که ادعا می شود جناح بندی ها فراقومی است. منتهی واقعیت آن است که این گرایش های قومی است که عامل اصلی جناح بندی های سیاسی، آن هم در آستانه انتخابات مجلس ملی و شوراهای محلی در مهر ماه 97 و انتخابات ریاست جمهوری 98 شده است. به طوری که می توان انتظار داشت دو ائتلاف بر مبنای قومی شکل نهائی خود را بیابند و اگر هم عناصری از قومیتی متفاوت در آنها حضور بیابند، روبنائی و صرفا برای وانمود ساختن ملی بودن جریان های سیاسی قومی بوده است. دو ائتلافی که در عمل وجود دارند عبارتند از: 1- ائتلاف بزرگ ملی مرکب از 3 جریان اقوام غیر پشتون: - حزب جمعیت اسلامی به رهبری صلاح الدین ربانی و عطامحمد نور - جنبش ملی اسلامی افغانستان به رهبری ژنرال عبدالرشید دوستم - حزب وحدت اسلامی مردم افغانستان به رهبری محمد محقق 2- ائتلاف حکومتی اقوام پشتون در قالب: -کارگزاران حکومتی لیبرال دموکرات -حزب اسلامی گلبدین حکمتیار -طالبان در صورت اجرائی شدن طرح آمریکا و ورود آنها به روند سازش و صلح ماموریت اصلی زلمی خلیل زاد تقویت ائتلاف پشتون و تضعیف هر چه بیشتر ائتلاف بزرگ ملی است. خلیل زاد این ماموریت دشوار را چگونه به سرانجامی مطابق اهداف راهبردی آمریکا؛ در جنوب آسیا و آسیای مرکزی خواهد رساند. طرح های همزمان خلیل زاد برای صلح افغانستان به درستی روشن نیست ولی حدس زده می شود که خلیل زاد دو طرح را همزمان در دست اقدام بگیرد. 1-اعمال فشار بر پاکستان که دست از حمایت طالبان بردارد 2-تشویق طالبان به پذیرش صلح و شراکت در قدرت این واقعیت که زلمی خلیل زاد مواضع ضد پاکستانی دارد و این کشور را حامی طالبان و گروه های رادیکال اسلامی می داند، جای بحث ندارد. روشن است که خلیل زاد مشورت هائی به دستگاه حاکمه آمریکا می دهد که دولت ترامپ را قانع کند که پاکستان صادق نیست و لازم است با سیاست های پاکستان برخورد شود. هندوستان و دولت اشرف غنی چنین باوری دارند. خلیل زاد می تواند نوعی هماهنگی 3 جانبه آمریکا هندوستان و افغانستان علیه پاکستان به وجود بیاورد و دولت جدید عمران خان را در موقعیتی قرار دهد که مجبور به انتخاب بین دو گزینه شود. 1- باقی ماندن در اتحاد با آمریکا و غرب و دست کشیدن از حمایت گروه های رادیکال اسلامی 2- خروج کامل از اتحاد با آمریکا و غرب و پیوستن به جبهه شرق (چین- روسیه و ایران) از آنجا که پاکستان آسیب پذیر است در شرایطِ مجبور به انتخاب کردن بین دو قطب قدرت در مراحل اولیه تلاش خواهد کرد که گزینه سومی بیابد و به نوعی توازن در مناسبات با منابع قدرت، برسد. عمران خان و ژنرال های قدرتمند ارتش احتمالا روی همین گزینه سوم فکر می کنند و این فرصت را به خلیل زاد نمی دهند که آنها را در مسیر دو راهی انتخاب دشوار قرار دهد. با این حال از آن جا که طرح مصالحه با طالبان و شریک ساختن آنها در قدرت هدف اصلی خلیل زاد است و اساسا استراتژی جدید آمریکا که از تقابل با طالبان به تعامل با طالبان و واگذاری سیزده ایالت شرقی و جنوبی پشتون نشین افغانستان به طالبان و اختصاص چند وزارتخانه به آنها در کابل تغییر کرده است و خلیل زاد مسئول عملیاتی کردن آن است؛ پاکستان دیر یا زود مجبور خواهد شد که روند صلح در افغانستان را با مانع جدی روبرو کند و در شرایطی که نمی تواند طالبان را بر سرتاسر افغانستان حاکم کند، به پنجاه درصد رضایت بدهد. منتهی خطری که در سازش احتمالی پاکستان با آمریکا و افغانستان وجود دارد آن است که نوعی توافق پنهانی بر سر جایگزین کردن داعش به جای طالبان و تعریف ماموریت جدیدی برای این گروه رادیکال خلافت گرا رخ دهد. گروهی که در سوریه و عراق شکست خورده و در حال انتقال به افغانستان و در امتداد مرزهای امنیتی روسیه و چین و آسیای مرکزی و ایالت سین کیانگ است. در چنین فرضی طالبان وارد روند صلح خواهد شد ولی این الزاما به معنای پایان جنگ نخواهد بود. طالبان ناراضی مجددا سازماندهی می شوند و این بار با پرچم داعش به جنگ علیه رقبای آمریکا ادامه خواهند داد. خلیل زاد در راستای تحقق چنین پروژهایی می تواند مشورت های لازم را به دستگاه حاکمه آمریکا بدهد. پاکستان نیز در این پروژه فرصت خواهد یافت که گزینه سوم را در پیش بگیرد و مناسبات متوازنی با آمریکا، اروپا، چین و روسیه بر قرار کند. در عین حال حالتی را می توان تصور کرد که پاکستان بتواند مناسبات منطقه ای خود را با همسایگان تنظیم کند و با کاهش تنش ها با هندوستان و اعمال کنترل بر گروه های رادیکال جهادی کشمیری نظیر لشگر طیبه، جیش محمد و حزب المجاهدین خود را از مظان اتهام حمایت از تروریسم نجات دهد. پاکستان اکنون بیش از هر زمان دیگری به درک و فهم خطر حضور زلمی خلیل زاد در افغانستان و احتمال ایجاد هماهنگی بین سیاست های راهبردی آمریکا - که در حال احداث چندین پایگاه نظامی در افغانستان است، آگاهی یافته است. گمان نمی رود که در این حال ارتش پاکستان خطرات ناشی از تداوم سیاستی که از نظر آمریکا هند و افغانستان دوگانه تصور شده است، آگاه نباشد و خطر مقابله به مثل هماهنگ شده این 3 کشور به وسیله خلیل زاد را دست کم بگیرد. با توجه به این مسائل است که زلمی خلیل زاد به عنوان مشاور وزیر خارجه آمریکا در امور افغانستان، به زادگاه خود می آید تا تحقق استراتژی جدید آمریکا در جنوب آسیا را تسهیل کند. پی گیری روند صلح با طالبان و شریک سازی آنها در قدرت به قیمت تضعیف جناح غیر پشتون در قدرت ملی افغانستان- جلوگیری از نفوذ احتمالی چین و روسیه و ایران در افغانستان و مدیریت انتخابات پارلمانی، شوراهای محلی و ریاست جمهوری به گونه ای که تسلط قومیت پشتون بر ساختار قدرت حفظ شود، از جمله اهداف اصلی بازگشت خلیل زاد به صحنه سیاسی افغانستان است. از این رو با توجه به این گونه واقعیت ها می توان تصور کرد که تحولات افغانستان در هر شکلی که امکان حرکت بیابد در قطب بندی قدرت بین الملل و رقابت های منابع جهانی قدرت نیز تاثیر خاص خود را بر جای خواهد گذاشت. اگر رقابت قدرت های بزرگ در افغانستان تجدید شود، اگر رقابت کشورهای منطقه در افغانستان تداوم بیابد و قطب بندی قدرت جهانی به طرف شکل گیری جنگ سرد جدیدی گرایش یابد که نشانه های آن در حال ظهور است، آن گاه می توان تصور کرد که افغانستان در محور این گونه رقابت ها قرار بگیرد که نه تنها صلح و ثبات در افغانستان که در کل منطقه را تحت تاثیر قرار خواهد داد. در یک کلام می توان گفت که ماموریت زلمی خلیل زاد در افغانستان قطع نظر از این که تا چه اندازه با توفیق یا عدم توفیق روبرو خواهد بود، تطبیق استراتژی جدید آمریکا در افغانستان از طریق تقویت جناح پشتونی قدرت با شریک سازی طالبان در قدرت؛ در سطح منطقه اعمال فشار بر پاکستان، برای کاهش حمایت از جریان رادیکال اسلامی، تقویت مناسبات پاکستان و عربستان سعودی و تلاش برای منزوی کردن ایران خواهد بود. انتهای مطلب/ *کارشناس ارشد مسائل افغانستان و پاکستان